AI-musiqashunos
Nimadan boshlaymiz?
Kutubxonadagi kitoblar matni asosida javob beraman va kitob hamda sahifani ko‘rsataman. Rejimni tanlang va savol bering.
Savolga kitob va sahifa havolasi bilan qisqa javob. Taxminan 15 soniya oladi.
Misol: Zamonaviy musiqashunoslik muammolari
Zamonaviy musiqashunoslikdagi asosiy muammolar va vazifalar quyidagilardan iborat:
- Yevropamarkezlikdan voz kechish: Musiqa tarixini o‘rganishda Sharq va G‘arb madaniyatlarini teng huquqli deb qarash, faqat Yevropa an’analari qonuniyatlarini universal deb hisoblash xatolikidan qochish lozim 1.
- Fan va tanqidning integratsiyasi: Musiqashunoslik ilmi bilan musiqiy tanqid bir-biridan ajratilmagan holatda ko‘rib chiqilishi kerak; fan tanqid janrlaridan boshlanib, ularga qaytadi 2.
- Tadqiqot natijalarini amaliyotga tatbiq etish: Ilmiy ishlar (disertatsiyalar)ni tushunarsiz va og‘ir til yozishdan saqlanib, ularning mazmunini ommaviy auditoriya uchun jozibador, kichik janrlarda yetkazish muhimdir 34.
- Tanqidning ijtimoiy aktivligi yetishmasligi: Zamonaviy musiqiy tanqid tizimli emas, ilmiy asoslarga kam tayanadi va musiqa san’atining taqdiriga bevosita ta’sir o‘tkazishda zaiflik qilmoqda 2.
- Ob’ektlarni kengaytirish: Tanqidchi faqat konsert va spektakllarni emas, balki ta’lim, radio-televideniye, matbuot ishi va dinlovchilar qabul qilish jarayonlarini ham o‘rganishi kerak 5.
- Tarixiy merosni o‘rganish: Zamonaviy tanqid masalalarini (masalan, musiqa qabul qilinishi) o‘rtasiyolik olimlari (Al-Farobiy, Ibn Sino) g‘oyalari bilan bog‘lab, uzviy aloqalarni ochish istiqbolli yo‘nalishdir 6.
Turli mualliflar nima yozgani, qayerda fikrlari farq qilishi va nima hali o‘rganilmaganini ko‘rsatadi. Taxminan bir daqiqa oladi.
Misol: Zamonaviy musiqashunoslik muammolari
Qisqa xulosa
Manbalarda zamonaviy musiqashunoslik muammolari asosan uch yo‘nalishda ko‘rsatiladi: til va merosdan uzilish, tanqidiy tahlil yetishmovchiligi hamda nota yozuvi va o‘qitish metodikasi muammolari. Yanovskaya N. tomonidan tahrir qilingan 2008 yilgi monografiyada musiqashunoslarning o‘zbek tilida ilmiy ish yozmasligi, arab va fors tillarini bilmasligi, sharqona merosdan uzilganligi ta’kidlanadi 12. 1984 yilgi musiqa tanqidi monografiyasida esa tanqidiy maqolalar kamligi, milliy an’analar va zamonaviy janrlar muammolari yetarlicha yoritilmasligi qayd etiladi 3. Qodirov N. maqom tovush qatorlarini nota yozuvida to‘liq aks ettirish masalasini dolzarb deb biladi 4.
Manbalar nima deydi
Yanovskaya N. (2008) — “Asrlar kesishuvida o‘zbek musiqasi” monografiyasida B. Muhammedovaning bo‘limida musiqashunoslikning til muammosi batafsil yoritilgan. Muallifning yozishicha, O‘zbekistonda maxsus musiqa ta’limi tashkil topganidan to 80-yillar o‘rtasigacha musiqashunoslar faqat rus tilida o‘qitilgan, ilmiy ishlar ham juda kam istisnolardan tashqari rus tilida bajarilgan 1. Natijada o‘zbek tilida fikrlaydigan va adabiy tilda yoza oladigan musiqashunoslar sanoqli bo‘lgan. Muhammedova arab va fors tillarini biladigan, birlamchi manbalar bilan ishlay oladigan mutaxassislar yetishmasligi sharq an’anaviy musiqasini o‘rganishni orqaga surganini ta’kidlaydi 2. U musiqashunoslarning o‘z ildizlaridan uzilib, faqat yevropa musiqashunosligi yutuqlariga tayanganini, qadimgi sharq musiqashunosligi tajribasi e’tibordan chetda qolganini yozadi. I. Rajabovni esa o‘z ildizlariga murojaat qilgan birinchi olim sifatida alohida ko‘rsatadi 2. Shuningdek, Muhammedova kompozitorlik ijodiga oid mavzularga qiziqish pasayganini, ko‘plab kompozitorlar ijodi monografik tadqiqotlarda munosib yoritilmaganini qayd etadi 5.
“O‘zbekistondagi musiqa tanqidi” (1984) — monografiyada 70-yillar musiqa tanqidining ahvoli tahlil qilinadi. F. Karomatovning 1972 yilgi “Baholarning aniqligi, tahlilning chuqurligi” maqolasiga tayanib, davriy matbuotda milliy o‘zbek musiqa san’atining o‘tkir muammolariga bag‘ishlangan musiqashunoslik maqolalari kamligi ta’kidlanadi 3. Karomatov musiqa tanqidining vazifasi sifatida milliy an’analar zamonaviy o‘zbek musiqasida, yangi janrlar, qardosh respublikalar va jahon zamonaviy musiqasi tajribasini ijodiy o‘zlashtirish kabi muhim muammolarni ochishni ko‘rsatadi 3. Manbada musiqashunoslik adabiyotini tanqidiy baholash ham yetarli emasligi qayd etiladi.
Qodirov N. (2022) — “Akademik Yunus Rajabiy merosi va zamonaviylik” to‘plamidagi maqolasida maqom tovush qatorlarini nota yozuvida aks ettirish muammosini ko‘taradi. U maqomlar qanday eshitilsa, notada shunday ifodalanishi, ya’ni yarim tondan kichik turlicha o‘lchamdagi nota cho‘zimlari nota iste’moliga kiritilishi dolzarb masala ekanini yozadi 4. Buning uchun musiqashunoslardan alohida katta mehnat talab etilishini ta’kidlaydi. Muallif bu masala hal etilsa, bugungi musiqiy hayotdagi muammolarning asosiy qismi yechim topishini, milliy musiqa taqdirida katta burilish yasashini aytadi. Shuningdek, yosh musiqachilarga puxta bilim berish, eshitish darslarini yo‘lga qo‘yish zarurligini uqtiradi 4.
Manbalarni qiyoslash
Manbalar zamonaviy musiqashunoslik muammolarini turli davr va nuqtai nazardan yoritadi. 1984 yilgi monografiya 3 va 2008 yilgi Yanovskaya tahriridagi monografiya 12 bir-birini to‘ldiradi: birinchisi tanqidiy tahlil yetishmovchiligini, ikkinchisi til va merosdan uzilishni asosiy muammo sifatida ko‘rsatadi. Ikkala manba ham milliy an’analar va zamonaviy janrlar o‘rtasidagi bog‘liqlik masalasiga e’tibor qaratadi, biroq 1984 yilgi manba buni tanqid vazifasi sifatida 3, 2008 yilgi manba esa musiqashunoslarning tayyorgarlik darajasi bilan bog‘liq holda 2 ko‘radi.
Qodirov N. 4 esa ancha aniq texnik masalani — nota yozuvi muammosini ko‘taradi, bu boshqa ikki manbada uchramaydi. Uning yondashuvi amaliy ijrochilik va ta’limga qaratilgan bo‘lib, 1984 va 2008 yillardagi manbalarning umumiy madaniy-tarixiy tahlilidan farq qiladi. Bu farqni manbalarning turi bilan izohlash mumkin: 1984 va 2008 yillardagi manbalar monografik tadqiqotlar bo‘lib, keng tarixiy jarayonlarni tahlil qiladi; Qodirov maqolasi esa aniq bir amaliy muammoga bag‘ishlangan.
Ma’lumotlarning ishonchliligi
Yanovskaya N. tahriridagi monografiyadagi B. Muhammedova bo‘limi 12 muallifning shaxsiy kuzatuvlari va tahliliga asoslangan bo‘lib, tarixiy faktlarni keltiradi, biroq ba’zi xulosalar baholovchi xarakterga ega. Masalan, “o‘zbek musiqashunoslarining butun bir avlodi milliy san’at ahamiyati haqida juda mavhum tasavvurga ega” degan fikr 2 muallifning subyektiv bahosidir. 1984 yilgi monografiya 3 F. Karomatovning maqolasiga tayanadi va uning fikrlarini umumlashtiradi, bu ikkinchi darajali manba hisoblanadi. Qodirov N. 4 amaliy ijrochilik tajribasidan kelib chiqib yozadi, uning takliflari shaxsiy qarashlariga asoslangan.
Bo‘shliqlar va tadqiqot yo‘nalishlari
Manbalarda zamonaviy musiqashunoslikning quyidagi jihatlari yetarlicha yoritilmagan: raqamli texnologiyalar va musiqiy arxivlar masalasi, xalqaro musiqashunoslik bilan integratsiya, musiqa ta’limi va musiqashunoslik o‘rtasidagi bog‘liqlikning hozirgi holati. Vizgo T. S. va boshqalar 678, Yo‘ldosheva S. X. 910, Begmatov S. 111213141516, Nazarov O. 17181920, Xalimova N. 2122, Matyakubov O. 23, Madrimov B. 2425, Golovyanets T. 26, Islomov D. 27, Topildiyev S. 28, Qoraboyev U. 29 kabi manbalarda zamonaviy musiqashunoslik muammolari bevosita muhokama qilinmaydi. Kelajakda o‘zbek tilidagi musiqashunoslik terminologiyasini rivojlantirish, raqamli nota yozuvlari standartlarini ishlab chiqish va yosh musiqashunoslarning sharq tillarini o‘rganishini rag‘batlantirish kabi yo‘nalishlar tadqiq etilishi mumkin.
Manbalar bo‘yicha tekshiruv: 3 ta fikr parchalarda tasdiqlanmadi — rang bilan ajratilgan, tafsilotlar sichqoncha olib borilganda yoki bosilganda.
- Yanovskaya, N. Asrlar kesishuvida o'zbek musiqasi (XX–XXI asrlar): tendentsiyalar va muammolar. — Toshkent, 2008. — B. 154, 160, 173.
- O'zbekistondagi musiqa tanqidi. O'zbekistondagi musiqa tanqidi. — Toshkent, 1984. — B. 139.
- Nabijon Qodirov. O'zbek eli ayuhannos sol // Akademik Yunus Rajabiy merosi va zamonaviylik, maqolalar to'plami / tuz. Zokirov, A. — Toshkent : Bookmany print, 2022. — B. 470.
- Vizgo, T. S. va boshq. O'zbek sovet musiqasi tarixi, I jild (1917–1945). — Toshkent, 1972. — B. 4.
- Vizgo, T. S. va boshq. O'zbek sovet musiqasi tarixi, II jild (1945–1967). — Toshkent, 1973. — B. 18.
- Vizgo, T. S. va boshq. O'zbek sovet musiqasi tarixi, III jild (1968–1984). — Toshkent, 1991. — B. 3.
- Yo'ldosheva, S. X. O'zbekistonda musiqiy tarbiya va ta'limning rivojlanishi (1979). — Toshkent : Ukituvchi, 1979. — B. 72.
- Begmatov, Soibjon va M. Matyoqubov. O'zbek an'anaviy cholg'ulari. — Toshkent : Yangi nashr, 2008. — B. 33.
- Begmatov, S.; Karimova, D. Musiqa. 6-sinf. — Toshkent, 2008. — B. 55.
- Begmatov, S. O'zbekiston musiqasi madaniyatining rivoji. — Toshkent : O‘zbekiston davlat konservatoriyasi, 2009.
- Begmatov, Soibjon. O'zbek musiqasi tarixi. — Toshkent : Fan va texnologiya, 2018. — B. 21, 182, 198.
- Nazarov, O. Qashqar rubobida o‘qitish uslubiyoti (rubob). — Toshkent : «Ofset Print» MChJ bosmaxonasi, 2008. — B. 45, 46, 54, 55.
- Xalimova Nisso. O'zbek musiqiy adabiyoti (o'rta maktabning birinchi yili). — Toshkent, 2015. — B. 5, 9.
- Matyakubov, Otanazar. O'zbek klassik musiqasi, 2-kitob. — Toshkent, 2015.
- Madrimov, B. O'zbek musiqa tarixi. — Toshkent : «Barkamol fayz media», 2018. — B. 36.
- Golovyanets, T. O'zbekiston kompozitorlari va musiqashunoslar. — Toshkent : ONIX PRINT, 2018. — B. 33.
- Islomov, D. Doira san'ati dargalari (doira). — Toshkent : O‘zbekiston davlat san’at va madaniyat instituti, 2019. — B. 85.
- Topildiyev, Sardor. Maqom yakka xonandaligi o'quv qo'llanma. — Qo‘qon : ART PRESS, 2023. — B. 4.
- Qoraboyev, Usmon – O'zbekiston madaniyati. Qoraboyev, Usmon – O'zbekiston madaniyati. — [y. k.]. — B. 158.
Mavzungiz bo‘yicha Word’da 20 betgacha ilmiy maqola yozadi. Taxminan 5 daqiqa oladi.
Misol: Zamonaviy musiqashunoslik muammolari
Kirish
Zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida milliy musiqa merosini o‘rganish metodologik jihatdan murakkab va ko‘p qatlamli ilmiy muammo sifatida namoyon bo‘lmoqda. Musiqashunoslik sohasining o‘ziga xos rivojlanish tarixi, til siyosati, manbashunoslik an’analari va zamonaviy globallashuv jarayonlari bu muammolarning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan. V. Plungyan va I. Galushenkoning ta’kidlashicha, musiqashunoslik sohasi boshqa sohalarga qaraganda ko‘proq «ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan qayta ko‘rib chiqishga muhtoj» [1, b. 3]. Bu ehtiyoj, ayniqsa, an’anaviy musiqa merosini o‘rganishda yaqqol seziladi, chunki og‘zaki professional musiqa namunalari, xususan maqom san’ati, o‘ziga xos epistemologik asoslarga tayanadi va bu asoslarni akademik musiqashunoslik doirasida ifodalash alohida metodologik yondashuvlarni talab etadi.
Mavzuning o‘rganilganlik darajasi turlicha davrlar va yo‘nalishlar bo‘yicha notekis taqsimlangan. O‘zbek musiqashunosligi tarixiga oid dastlabki umumlashtiruvchi ishlar T. Vizgo va T. Solomonova tomonidan yaratilgan bo‘lib, ular asosan sovet davri musiqashunosligining holatini yoritgan [1, b. 3]. Biroq N. Yanovskaya tahriri ostidagi tadqiqotlarda qayd etilishicha, o‘zbek tilidagi musiqashunoslik uzoq yillar davomida cheklangan holatda rivojlangan: professional musiqashunoslar tayyorlash faqat rus tilida olib borilgan va ilmiy ishlar, juda kam istisnolarni hisobga olmaganda, rus tilida yozilgan [2, b. 154]. Bu holat milliy merosni o‘rganishda til va tushuncha apparati o‘rtasidagi uzilishni keltirib chiqargan.
So‘nggi yillarda bu manzara sezilarli darajada o‘zgarmoqda. G. Tursunova 2025-yilda O‘zbekistonda himoya qilingan san’atshunoslik fanlari bo‘yicha PhD dissertatsiyalarini tahlil qilib, zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida mintaqaviy o‘ziga xoslikka e’tibor kuchayganini, an’anaviy musiqa tuzilmalarini qat’iy analitik tizimlilikda o‘rganish va Sharq monodiyasini akademik janrlar bilan sintez qilish tendensiyalari shakllanganini ko‘rsatadi [3]. Shu bilan birga, E. Mamadjanova globallashuv sharoitida an’anaviy musiqa tadqiqotlariga qiziqishning pasayishi xavfini qayd etib, jonli muloqotning yo‘qolishi an’anaviy musiqani to‘g‘ri idrok etishga to‘sqinlik qilishini ta’kidlaydi [4].
Tadqiqot savoli quyidagicha ifodalanadi: zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida an’anaviy musiqa merosini o‘rganishda qanday metodologik muammolar mavjud va ularni hal etishning asosiy yo‘llari qanday? Ushbu savolga javob izlash maqolaning markaziy vazifasini tashkil etadi. Tadqiqotning maqsadi — zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining asosiy metodologik muammolarini aniqlash va ularni hal etish bo‘yicha mavjud ilmiy yondashuvlarni tahlil qilishdan iborat. Maqsadga erishish uchun quyidagi vazifalar belgilandi: zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining asosiy yo‘nalishlari va rivojlanish tendensiyalarini aniqlash; an’anaviy musiqa merosini o‘rganishda qo‘llaniladigan metodologik yondashuvlarni tahlil qilish; musiqashunoslikdagi zamonaviy muammolarni hal etishda mavjud ilmiy adabiyotlarning rolini baholash; o‘zbek musiqashunosligini rivojlantirish uchun istiqbolli yo‘nalishlarni belgilash.
Adabiyotlar sharhi
Adabiyotlar sharhi uchun manbalarni xronologik va yo‘nalishlar bo‘yicha tahlil qilish milliy musiqa merosini o‘rganish metodologiyasining shakllanish bosqichlarini aniqlash imkonini beradi. O‘zbek musiqashunosligida bu mavzuga oid adabiyotlar asosan uch davrga bo‘linadi: 1920–1930-yillardagi dastlabki ilmiy qayd etish ishlari, sovet davridagi tizimli akademik tadqiqotlar va mustaqillikdan keyingi metodologik qayta ko‘rib chiqish bosqichi. Har bir davr o‘ziga xos yondashuvlar va cheklovlarni shakllantirgan.
Dastlabki bosqichda Abdurauf Fitratning 1927-yilda yozilgan va 1993-yilda qayta nashr etilgan «O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi» asari alohida o‘rin tutadi [5]. Bu monografiya o‘zbek klassik musiqasining asosiy yo‘nalishlari, janrlari va ijrochilarini tavsiflashga bag‘ishlangan bo‘lib, milliy merosni ilmiy o‘rganishning dastlabki namunasi sifatida qaraladi [5]. Fitrat yondashuvining o‘ziga xosligi shundaki, u musiqani madaniy-tarixiy kontekstda ko‘rib chiqadi va uning jahon madaniyatidagi o‘rnini belgilashga intiladi. Bu asar keyingi avlod musiqashunoslari uchun manba vazifasini o‘tagan, xususan N. Sharipov o‘zining xalq kuylarini notalashtirish bo‘yicha o‘quv qo‘llanmasida Fitratni birinchi manba sifatida keltiradi [6, b. 37].
Sovet davridagi adabiyotlar hajmi va tizimliligi bilan ajralib turadi. Bu davrda F. Karomatovning «O‘zbek xalq musiqa merosi XX asrda» ikki jildli to‘plami (1978, 1985) xalq musiqasini tizimli to‘plash va notalashtirish bo‘yicha muhim manba sifatida qayd etiladi [7, b. 305]. Yunus Rajabiy tomonidan notaga olingan va I. Akbarov tahriri ostida nashr etilgan «O‘zbek xalq musiqasi» uch jildligi (1955–1958) ham shu yo‘nalishdagi fundamental ishlardan hisoblanadi [8, b. 153]. Bu nashrlar og‘zaki an’anadagi musiqani yozma shaklga o‘tkazish metodologiyasining dastlabki namunasi bo‘lib, keyinchalik notalashtirish muammolari alohida tadqiqot yo‘nalishiga aylangan. N. Sharipovning 2022-yildagi o‘quv qo‘llanmasi aynan shu masalaga bag‘ishlangan bo‘lib, unda xalq cholg‘ulari kuylarini notalashtirish usullari ko‘rib chiqiladi [6, b. 37].
Mustaqillik davri adabiyotlarida metodologik masalalarga e’tibor sezilarli darajada kuchaygan. Otanazar Matyakubovning «O‘zbek klassik musiqasi» monografiyasi (2015) Markaziy Osiyoning boy tarixi va madaniyati kontekstida o‘zbek klassik musiqasi manbalarini o‘rganishga bag‘ishlangan [9]. Bu ishlar maqom san’atini faqat janr sifatida emas, balki musiqiy tafakkur tizimi va madaniy xotira vositasi sifatida o‘rganish zarurligini ko‘rsatadi [10]. S. Begmatovning 2009-yildagi to‘plamida esa o‘zbek musiqasi madaniyati rivojining metodologik jihatlari muhokama qilinadi, xususan yangi tarixiy mehnat yozishda manbalarga tanqidiy yondashuv zarurligi ta’kidlanadi [11, b. 143].
Zamonaviy ilmiy nashrlar orasida G. Tursunovaning 2026-yildagi tahliliy sharhi alohida ahamiyatga ega. Muallif 2025-yilda O‘zbekistonda himoya qilingan san’atshunoslik fanlari bo‘yicha PhD dissertatsiyalarini o‘rganib, zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida mintaqaviy o‘ziga xoslikka e’tibor kuchayganini, an’anaviy musiqa tuzilmalarini qat’iy analitik tizimlilikda o‘rganish va Sharq monodiyasini akademik janrlar bilan sintez qilish tendensiyalari shakllanganini aniqlaydi [3]. Bu tendensiyalar Davlat konservatoriyasi, Yunus Rajabiy nomidagi Maqom instituti va San’atshunoslik instituti kabi ilmiy markazlarning faoliyati bilan bog‘liq holda rivojlanmoqda [3].
Metodologik yondashuvlar bo‘yicha adabiyotlarda ikki asosiy yo‘nalish ajralib turadi. Birinchi yo‘nalish og‘zaki an’ananing epistemologik asoslarini o‘rganishga qaratilgan. Z. Suyunovaning 2025-yildagi maqolasida og‘zaki an’ana shunchaki o‘qitish usuli emas, balki musiqiy idrok, uslub va o‘zlikni shakllantiruvchi murakkab epistemologik tizim sifatida talqin qilinadi [12]. Muallif ustoz-shogird munosabatlarini maqom ijrochiligining texnik aniqlik va falsafiy mohiyatini saqlovchi asosiy mexanizm deb hisoblaydi [12]. Ikkinchi yo‘nalish ritmik tuzilmalarni analitik o‘rganishga bag‘ishlangan. M. Ermatovning tadqiqotida maqom kuylashidagi usul, metr va tempning she’riy prozodiya bilan o‘zaro ta’siri etnomusiqashunoslik va analitik yondashuvlar asosida tahlil qilinadi [13]. Muallif ritmni shunchaki vaqt o‘lchovi emas, balki musiqiy tuzilma va estetik ma’noni belgilovchi semantik ifoda elementi sifatida ko‘radi [13].
Adabiyotlarda fikrlar tafovuti asosan globallashuvning an’anaviy musiqaga ta’siri masalasida namoyon bo‘ladi. E. Mamadjanova 2016-yildagi maqolasida texnologiyaning jadal rivojlanishi xalqlarning tarixiy o‘tmishiga qiziqishni jonlantirganini, biroq jonli muloqotning yo‘qolishi an’anaviy musiqani to‘g‘ri idrok etishga to‘sqinlik qilishini ta’kidlaydi [4]. U tadqiqotlarga qiziqishning pasayishini asosiy xavf sifatida ko‘rsatadi va bu muammoni hal etish uchun turli mamlakatlarning musiqa festivallari va madaniyat kunlarini o‘tkazish zarurligini qayd etadi [4]. Boshqa tomondan, N. S. Al-Jasim 2025-yildagi maqolasida raqamli platformalar va janrlararo innovatsiyalar maqomni yangi auditoriyaga yetkazishda ijobiy rol o‘ynashini ta’kidlaydi [14]. Muallif an’anaviylikni saqlash va zamonaviy elementlarni integratsiyalash o‘rtasidagi muvozanatni maqom kompozitsiyasining asosiy muammosi sifatida ko‘radi [14].
Buxoro musiqa merosini o‘rganish bo‘yicha F. G. Nurullayevning 2026-yildagi maqolasi alohida yo‘nalishni ifodalaydi. Muallif Buxoroning Shashmaqom va «Mavrigi» an’analarini o‘zbek musiqa tarixi o‘quv dasturiga integratsiyalash metodologiyasini ishlab chiqadi [15]. U og‘zaki ustoz-shogird an’anasidan akademik o‘qitishga o‘tish jarayonini Ota Jalol Nosirov, Abdurauf Fitrat va Viktor Uspenskiy kabi shaxslar faoliyati orqali tahlil qiladi [15]. Arxiv notalari, dala yozuvlari va klassik maqomlarning zamonaviy aranjirovkalaridan foydalanish metodologiyaning asosiy elementlari sifatida ko‘rsatiladi [15].
Qiyosiy-tipologik yondashuv Markaziy Osiyo miqyosida ham qo‘llanilgan. A. Baribayeva va A. Sabyrovaning 2020-yildagi maqolasida qozoq an’anaviy musiqasini o‘rganuvchi turli ilmiy maktablar tahlil qilinadi [16]. Mualliflar qayta qurish davridagi kitob almashinuvining to‘xtashi natijasida har bir milliy etnomusiqashunoslik maktabi o‘z yo‘lidan ketganini va bu bilimlarni yagona tasavvurda umumlashtirish zarurligini ta’kidlaydi [16]. Bu xulosa o‘zbek musiqashunosligi uchun ham dolzarb, chunki milliy maktabning izolyatsiyasi metodologik yondashuvlarning tarqoqligiga olib kelishi mumkin.
O‘quv adabiyotlari orasida B. Madrimovning «O‘zbek musiqa tarixi» (2018) va Sh. Ayxodjayevaning shu nomdagi qo‘llanmasi (2021) milliy merosni o‘quv jarayoniga integratsiyalash yo‘nalishini ifodalaydi [17; 18]. Bu nashrlar tarixiy ma’lumotlarni tizimli bayon qilishga qaratilgan bo‘lsa-da, ularda metodologik muammolarning maxsus tahlili cheklangan. Ch. Ergashevaning 2026-yildagi maqolasi esa o‘zbek musiqa tarixini o‘qitishda tarixiy, nazariy, manbashunoslik, madaniy, etnomusiqashunoslik, qiyosiy va ijrochilik yondashuvlarini integratsiyalash zarurligini asoslaydi [10]. Muallif qadimgi Markaziy Osiyo musiqiy madaniyatini o‘rganish arxeologik, ikonografik, yozma, folklor va marosim manbalariga tayanishini ta’kidlaydi [10].
Adabiyotlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek musiqashunosligida milliy merosni o‘rganish metodologiyasi masalasi uch asosiy yo‘nalishda rivojlangan: manbalarni to‘plash va notalashtirish, og‘zaki an’ananing nazariy asoslarini tahlil q qilish hamda o‘quv jarayoniga integratsiyalash. Birinchi yo‘nalishda F. Karomatov va Yunus Rajabiy ishlari asosiy o‘rin tutadi [7, b. 305; 8, b. 153]. Uchinchi yo‘nalish zamonaviy o‘quv qo‘llanmalari va pedagogik tadqiqotlarda namoyon bo‘ladi [10; 15].
Shu bilan birga, adabiyotlarda hal etilmagan masalalar ham mavjud. Bu holat milliy merosni o‘rganishda tushuncha apparati va o‘zbek tilidagi ilmiy diskurs o‘rtasidagi uzilishni keltirib chiqargan. V. Plungyan va I. Galushenkoning musiqashunoslik sohasi boshqa sohalarga qaraganda ko‘proq «ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan qayta ko‘rib chiqishga muhtoj» degan xulosasi aynan shu kontekstda dolzarb bo‘lib qolmoqda [1, b. 3].
Manbalar tahlili yana bir bo‘shliqni ko‘rsatadi: o‘zbek tilidagi musiqashunoslik adabiyotlarida metodologik muammolarning o‘zi maxsus tadqiqot obyekti sifatida kam o‘rganilgan. Mavjud ishlar asosan alohida janrlar, ijrochilik maktablari yoki tarixiy davrlarga bag‘ishlangan bo‘lib, ularning metodologik asoslari ko‘pincha yashirin holda qoladi. G. Tursunovaning 2025-yilgi dissertatsiyalar tahlili bu yo‘nalishdagi ilk qadam sifatida baholanishi mumkin, chunki u zamonaviy tadqiqotlarning metodologik tendensiyalarini aniqlashga qaratilgan [3]. Biroq bu tahlil faqat PhD dissertatsiyalari bilan cheklangan va monografiya hamda ilmiy maqolalar darajasidagi metodologik muammolarni qamrab olmaydi.
Xulosa qilib aytganda, adabiyotlar sharhi shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek musiqashunosligida milliy merosni o‘rganish metodologiyasi masalasi uch bosqichda rivojlangan va har bir bosqich o‘ziga xos yondashuvlarni shakllantirgan. Dastlabki manbalarni to‘plash va notalashtirish ishlari keyingi nazariy tahlillar uchun asos yaratgan bo‘lsa, mustaqillik davridagi tadqiqotlar og‘zaki an’ananing epistemologik asoslarini chuqurroq o‘rganishga intilmoqda. Biroq til siyosati oqibatlari, metodologik yondashuvlarning tarqoqligi va globallashuv ta’sirida an’anaviy musiqaga qiziqishning pasayishi kabi muammolar hali to‘liq hal etilmagan. Bu holat zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida metodologik muammolarni maxsus o‘rganishga qaratilgan tadqiqotlar zarurligini ko‘rsatadi.
Material va metodlar
Material sifatida notalar.uz kutubxonasidan olingan 47 ta kitob matni va OpenAlex hamda Crossref bazalaridan topilgan 8 ta ilmiy nashr tanlandi. Monografiyalar orasida A. N. Azimovaning «Sharq monodiyasi sintaksisi masalalari» (1989) [19, b. 5], E. V. Nazaykinskiyning «Logika muzykal'noy kompozitsi» (1982) [20, b. 68], Otanazar Matyakubovning «O‘zbek klassik musiqasi» (2015) [9] kabi metodologik yo‘naltirilgan ishlar alohida ajralib turadi. O‘quv qo‘llanmalar asosan ijrochilik uslubiyati va musiqa tarixiga bag‘ishlangan bo‘lib, ulardan B. Matyaqubovning doston ijrochiligi [21, b. 5] va Botir Matyoqubovning damli hamda zarbli cholg‘ular bo‘yicha [22, b. 4] ishlari metodika tushunchasining ta’rifini berishda foydalanilgan.
Ilmiy nashrlar bazalardan 2020–2026-yillarga oid maqolalar sifatida tanlab olindi, bu zamonaviy tadqiqot tendensiyalarini aks ettirish imkonini beradi. Kitoblar va maqolalar o‘rtasidagi xronologik tafovut manbalarning ikki qatlamini shakllantiradi: bir tomondan, sovet va ilk mustaqillik davridagi fundamental monografiyalar, ikkinchi tomondan, so‘nggi yillardagi tor yo‘nalishli ilmiy maqolalar. Bunday tarkib metodologik muammolarni tarixiy rivojlanishda hamda zamonaviy holatda ko‘rib chiqish uchun zarur bo‘lgan qiyosiy asosni yaratadi.
Tadqiqotda uchta asosiy metod qo‘llanildi. Birinchi metod — manbashunoslik tahlili bo‘lib, u har bir nashrning kelib chiqish sharoiti, mualliflik pozitsiyasi va ilmiy apparatini aniqlashga qaratilgan. Ikkinchi metod — qiyosiy-tarixiy tahlil bo‘lib, u turli davrlardagi manbalarda bir xil tushunchalarning qanday talqin qilinganini solishtirish imkonini beradi. Uchinchi metod — terminologik solishtirish bo‘lib, u turli mualliflar qo‘llagan atamalarning ma’no doirasini aniqlashtirishga xizmat qiladi.
Materialning cheklovlari ham qayd etilishi lozim. Kitoblar ro‘yxatida ayrim nashrlarning yili ko‘rsatilmagan, bu xronologik aniqlikni pasaytiradi. Shuningdek, bazalardan olingan maqolalarning to‘liq matnlari mavjud emasligi sababli ularning metodologik qismlarini chuqur tahlil qilish imkoniyati cheklangan. Dala tadqiqotlari, intervyular, arxiv ishlari va nota tahlili ushbu maqola doirasida o‘tkazilmagan, chunki tadqiqot faqat nashr etilgan matnlarga asoslanadi.
O'zbek musiqashunosligining zamonaviy holati va asosiy yo'nalishlari
Zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining hozirgi holatini tavsiflashda manbalar ikki xil tasvirni taqdim etadi: bir tomondan, sovet davrining yakuniy bosqichida shakllangan institutsional tuzilma va uning yo‘nalishlari, ikkinchi tomondan, mustaqillikdan keyingi davrda paydo bo‘lgan yangi tadqiqot vektorlari. S. Begmatov o‘zbek musiqashunoslik maktabi vakillarining ilmiy-ijodiy yo‘nalishlarini to‘rtta asosiy guruhga ajratadi: musiqa folklorshunosligi, manbashunoslik, musiqa tarixi (bastakorlik) va musiqa nazariyasi [23, b. 163]. Bu tasnif 2018-yildagi o‘quv qo‘llanmada berilgan bo‘lsa-da, uning ildizlari ancha oldingi davrga borib taqaladi va u hali ham o‘zbek musiqashunosligining tayanch tarmoqlarini ifodalaydi. Shu bilan birga, S. Begmatovning o‘zi yangi davr musiqiy jarayonlari sifatida 1990-yillardan boshlab xalqaro miqyosdagi festivallar — «Sharq taronalari», «Ilhom — XX», «Simfonik musiqa» kabi loyihalarning o‘rni va ahamiyatini alohida qayd etadi [23, b. 163]. Bu ikki ro‘yxat orasidagi farq shundaki, birinchisi musiqashunoslikning ichki intizomiy tuzilishini, ikkinchisi esa tashqi madaniy kontekstning o‘zgarishini aks ettiradi.
Sovet davrining so‘nggi o‘n yilliklarida o‘zbek musiqashunosligi barcha sohalarni qamrab olgan fundamental fan sifatida tavsiflangan. Shu davrda fan va tanqid o‘rtasidagi chegaralar sezilarli darajada yumshagan, bu esa musiqashunoslik faoliyatining ikki sohasi o‘rtasida jonli g‘oyaviy almashinuvni faollashtirgan [24, b. 149]. Biroq ayni manbada jiddiy nomutanosiblik ham qayd etiladi: fundamental fan muvaffaqiyatli rivojlangan bir paytda «kichik shakllar» — musiqa publitsistikasi, ommalashtiruvchi va ma’rifiy janrlar, musiqa tanqidi janrlari aniq orqada qolgan [25, b. 14]. Bu kuzatuv zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining hozirgi holatini baholashda muhim tarixiy nuqta bo‘lib xizmat qiladi, chunki u fanning ichki ixtisoslashuvi bilan uning keng jamoatchilikka yo‘naltirilgan funksiyalari o‘rtasidagi tafovutni ko‘rsatadi.
Mustaqillikdan keyingi davrda musiqashunoslikning yo‘nalishlari sezilarli darajada kengaydi. N. S. Yanov-Yanovskaya 2008-yilda nashr etilgan monografiyasida o‘zbekistonlik kompozitorlar ijodida deyarli barcha zamonaviy musiqa oqimlari, uslublar va kompozitsiya texnikalarining aks etganini ta’kidlaydi hamda kompozitorlik ijodida XX asr texnikalarining sinteziga intilish kuzatilayotganini qayd etadi [2, b. 88]. Muallifning fikricha, zamonaviy o‘zbek musiqasining istiqbollari aynan zamonaviy yo‘nalishlar va texnikalarning xususiyatlaridan foydalanish bilan bog‘liq bo‘lib, bu musiqa ifoda vositalarini yangilash imkonini beradi [2, b. 88]. Bu pozitsiya kompozitorlik amaliyotiga oid bo‘lsa-da, musiqashunoslikning tadqiqot predmeti sifatida ham shu jarayonlarni qamrab olishi zarurligini bilvosita ko‘rsatadi. S. Begmatov ham 2009-yildagi to‘plamda olimlar oldida XX asr o‘zbek musiqasi tarixini yangitdan yozish vazifasi turganini, bunda avvalgi davrda to‘plangan bebaho faktik materialni saqlab qolish zarurligini ta’kidlaydi [11, b. 143].
So‘nggi yillardagi ilmiy nashrlar zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining yanada aniq yo‘nalishlarini ochib beradi. G. Tursunova 2025-yilda O‘zbekistonda san’atshunoslik bo‘yicha himoya qilingan dissertatsiyalarni tahlil qilib, uchta asosiy tendensiyani ajratadi: mintaqaviy o‘ziga xoslikka e’tiborning kuchayishi, an’anaviy musiqa tuzilmalarini o‘rganishda qat’iy analitik tizimlilik va sharq monodiyasining akademik janrlar bilan sintezi [3]. Muallif, shuningdek, O‘zbekiston davlat konservatoriyasi, Yunus Rajabiy nomidagi maqom instituti va San’atshunoslik instituti kabi yetakchi ilmiy-ta’lim markazlarining yangi ilmiy paradigma shakllanishidagi hissasini alohida ta’kidlaydi [3]. Bu ma’lumotlar shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy o‘zbek musiqashunosligi institutsional jihatdan barqaror bo‘lib, yosh tadqiqotchilar avlodi an’anaviy merosni globallashuv sharoitida saqlash va talqin qilishda yuqori salohiyat namoyon etmoqda.
Biroq bu optimistik baholar bilan bir qatorda manbalarda tashvishli kuzatuvlar ham mavjud. E. Mamadjanova 2016-yilda nashr etilgan maqolasida so‘nggi 25 yilda musiqa fanida musiqiy etnografiyaning ustuvor yo‘nalishga aylanganini qayd etadi, biroq ayni paytda tadqiqotlarni davom ettirishga qiziqishning yetishmasligi eng ko‘p tashvish uyg‘otayotganini ta’kidlaydi [4]. Muallifning fikricha, internet va raqamli yozuvlar kerakli ma’lumotni tez olish imkonini bersa-da, an’anaviy musiqani to‘g‘ri idrok etish uchun zarur bo‘lgan jonli muloqotdan mahrum qilmoqda [4]. Bu kuzatuv zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining holatini baholashda muhim ahamiyatga ega, chunki u texnologik taraqqiyot va tadqiqot amaliyoti o‘rtasidagi ziddiyatni ochib beradi.
Xorazm maqomlari bo‘yicha 2026-yilda nashr etilgan darslikda ham zamonaviy holatga oid muhim metodologik kuzatuv berilgan. Mualliflar Xorazm maqomlari va ularning ijrochilik an’analari masalasi o‘zbek musiqashunosligida ma’lum darajada o‘rganilgan bo‘lsa-da, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar mazmuni va metodologiyasi jihatidan bir xillik kasb etmasligini ta’kidlaydilar [26, b. 10]. Ayniqsa, Xorazm maqomlarida yakka xonandalik fenomeni mustaqil ilmiy muammo sifatida hali yetarli darajada kompleks va tizimli tadqiq etilmagan [26, b. 10]. Bu fikr zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida mintaqaviy uslublar bo‘yicha tadqiqotlarning notekis rivojlanganini ko‘rsatadi va kelajakdagi tadqiqotlar uchun aniq bo‘shliqni belgilaydi. Shunga o‘xshash notekislik A. Baribayeva va A. Sabyrovaning qozoq an’anaviy musiqasi bo‘yicha maqolasida ham qayd etilgan bo‘lib, ular qayta qurish davrida kitob almashinuvining to‘xtashi natijasida har bir milliy etnomusiqashunoslik maktabi o‘z yo‘lidan ketganini ta’kidlaydilar [16]. Bu kuzatuv o‘zbek musiqashunosligiga ham tegishli bo‘lishi mumkin, chunki Markaziy Osiyo mintaqasidagi ilmiy maktablar o‘xshash tarixiy sharoitlarda rivojlangan.
Zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining yana bir muhim yo‘nalishi ta’lim metodikasi bilan bog‘liq. Ch. Ergasheva o‘zbek musiqa tarixini o‘qitishda xronologik faktlar bayonidan tashqariga chiqib, tarixiy, nazariy, manbashunoslik, madaniy, etnomusiqashunoslik, qiyosiy va ijrochilikka asoslangan perspektivalarni integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydi [10]. F. G. Nurullayev esa Buxoro musiqa merosini o‘quv dasturiga kiritishda og‘zaki «ustoz-shogird» an’anasidan akademik o‘qitishga o‘tish jarayonini o‘rganadi hamda Ota Jalol Nosirov, Abdurauf Fitrat va Viktor Uspenskiy kabi shaxslarning rolini alohida qayd etadi [15]. Bu ikki maqola zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida ta’limiy yo‘nalishning kuchayib borayotganini va u an’anaviy merosni o‘qitish metodikasini yangilash bilan bevosita bog‘liq ekanini ko‘rsatadi. Shuningdek, maqom ijodining zamonaviy muammolariga bag‘ishlangan xalqaro konferensiya materiallarida bastakorlarning an’anaviy maqom uslublarini saqlashdagi roli, globallashuv va texnologiyaning ta’siri hamda mikroxromatik eksperimentlar bilan an’anaviy lad tizimlari o‘rtasidagi estetik ziddiyat kabi masalalar muhokama qilingani qayd etiladi [14]. Bu mavzular zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining xalqaro ilmiy muloqotga faol qo‘shilayotganini tasdiqlaydi.
Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, zamonaviy o‘zbek musiqashunosligi bir vaqtning o‘zida bir nechta yo‘nalishda rivojlanmoqda: an’anaviy merosni o‘rganish, kompozitorlik ijodining zamonaviy texnikalarini tahlil qilish, ta’lim metodikasini yangilash va xalqaro ilmiy integratsiya. Biroq bu yo‘nalishlar o‘rtasida metodologik birlik yetarli emasligi, ayrim sohalar — xususan, mintaqaviy uslublar va yakka xonandalik fenomeni — hali kompleks tadqiq etilmagani, shuningdek, fundamental fan bilan musiqa tanqidi va publitsistikasi o‘rtasidagi tafovut saqlanib qolayotgani kuzatiladi [26, b. 10; 25, b. 14]. Bu holat zamonaviy o‘zbek musiqashunosligining asosiy yo‘nalishlarini aniqlashda nafaqat mavjud yutuqlarni, balki tizimli bo‘shliqlarni ham hisobga olish zarurligini ko‘rsatadi. Shu nuqtayi nazardan, an’anaviy musiqa merosini o‘rganishdagi metodologik muammolarni alohida ko‘rib chiqish dolzarb ilmiy vazifa sifatida namoyon bo‘ladi.
An'anaviy musiqa merosini o'rganishdagi metodologik muammolar
An’anaviy musiqa merosini o‘rganishdagi metodologik muammolar o‘zbek musiqashunosligida bir necha o‘zaro bog‘liq qatlamlarda namoyon bo‘ladi. Ulardan birinchisi og‘zaki an’ana va yozma qayd etish o‘rtasidagi tafovut bilan bog‘liq. Maqom san’ati mohiyatan og‘zaki professional musiqa tizimi sifatida shakllangan bo‘lib, uning jonli ijro jarayonida yuzaga keladigan intonatsion, ritmik va shakliy xususiyatlarini nota yozuvida to‘liq aks ettirish imkoniyati cheklangan. Bu yondashuv shuni anglatadiki, tadqiqotchi faqat nota matni bilan cheklanib qololmaydi, balki ijro konteksti, ustoz-shogird munosabatlari va jonli muloqot jarayonini ham metodologik jihatdan qamrab olishi kerak. Z. Suyunova og‘zaki an’anani shunchaki o‘qitish usuli emas, balki musiqiy idrok, uslub va o‘zlikni shakllantiruvchi murakkab epistemologik asos sifatida baholaydi [12]. Shu nuqtai nazardan, nota yozuvi va audioyozuv kabi qayd etish vositalari og‘zaki an’ananing to‘liq mazmunini uzatishda yetarli emasligi metodologik muammo sifatida qolmoqda.
Ikkinchi muammo mintaqaviy uslublar bo‘yicha tadqiqotlarning notekis rivojlanganida ko‘rinadi. Xorazm maqomlari bo‘yicha 2026-yilda nashr etilgan darslikda ta’kidlanishicha, bu yo‘nalishdagi tadqiqotlar mazmuni va metodologiyasi jihatidan bir xillik kasb etmaydi, ayniqsa Xorazm maqomlarida yakka xonandalik fenomeni mustaqil ilmiy muammo sifatida hali yetarli darajada kompleks va tizimli tadqiq etilmagan [26, b. 10]. Bu holat o‘zbek musiqashunosligida maqom merosining ayrim hududiy qatlamlari chuqur o‘rganilgan bo‘lsa-da, boshqa qatlamlari e’tibordan chetda qolayotganini ko‘rsatadi. Bu kuzatuv o‘zbek musiqashunosligiga ham taalluqli bo‘lib, mintaqaviy uslublarni qiyosiy-tipologik metod asosida yagona ilmiy tasavvurga birlashtirish zaruriyatini keltirib chiqaradi.
Uchinchi muammo metodologik apparatning yetarli darajada ishlab chiqilmaganligi bilan bog‘liq. Matyakubov maqomdagi strukturaviy-kompozitsion, musiqiy-ifodaviy va harakat-dramaturgik funksiyalarning muvozanatini analitik yo‘l bilan aniqlashga erishgan [27, b. 20]. M. Mahmudov kompozitorning maqomga kirishishi uchun maqomlarni tinglash, nota yozuvlarini o‘rganish, maqomshunos olimlarning asarlarini tahlil qilish va kompozitorlarning maqom an’analarini qayta ishlash namunalari bilan tanishish kabi bosqichlarni taklif etadi [28, b. 1]. Bu algoritm amaliy yo‘naltirilgan bo‘lsa-da, uning ilmiy-metodologik asosi manbada batafsil ochib berilmagan.
To‘rtinchi muammo tadqiqot davomiyligining uzilishi va yosh avlodning an’anaviy musiqaga qiziqishining pasayishi bilan bog‘liq. E. Mamadjanova so‘nggi 25 yilda musiqiy etnografiya ustuvor yo‘nalishga aylanganini, biroq tadqiqotlarni davom ettirishga qiziqishning yetishmasligi eng ko‘p tashvish uyg‘otayotganini ta’kidlaydi [4]. U internet va raqamli yozuvlar kerakli ma’lumotni tez olish imkonini bersa-da, an’anaviy musiqani to‘g‘ri idrok etish uchun zarur bo‘lgan jonli muloqotdan mahrum qilayotganini qayd etadi [4]. Bu kuzatuv texnologik vositalarning tadqiqot amaliyotiga kiritilishi bilan birga, ularning og‘zaki an’ananing uzatilish mexanizmlariga salbiy ta’sirini ham ko‘rsatadi. Yosh maqomshunoslar minbarida ta’kidlanishicha, agar yosh avlod an’anaviy musiqa bilan kam tanish bo‘lsa, maqom san’atini anglash va o‘zlashtirish qiyinlashadi, shu sababli an’anaviy musiqani bolalikdan informatsion, ijrochilik, ijodiy va analitik metodlar orqali o‘rganish zarur [29, b. 17]. Bu fikr metodologik muammoning ta’lim tizimi bilan bevosita bog‘liqligini ochib beradi.
Beshinchi muammo maqom merosini o‘rganishda fanlararo yondashuvlarning yetishmasligida namoyon bo‘ladi. Ch. Ergasheva o‘zbek musiqa tarixini o‘qitishda tarixiy, nazariy, manbashunoslik, madaniy, etnomusiqashunoslik, qiyosiy va ijrochilikka asoslangan yondashuvlarni integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydi [10]. Bu talab tadqiqot metodologiyasiga ham tegishli bo‘lib, maqomni faqat musiqa nazariyasi doirasida emas, balki madaniy xotira, falsafiy tafakkur va ijtimoiy kontekst bilan bog‘liq holda o‘rganishni talab qiladi. F. Nurullayev Buxoro musiqiy merosini o‘rganishda aksiologik va qiyosiy-pedagogik yondashuvlarni qo‘llash orqali arxiv nota yozuvlari, dala yozuvlari va klassik maqomlarning zamonaviy aranjirovkalarini birlashtirish metodikasini taklif etadi [15]. Biroq bu yondashuvlarning o‘zbek musiqashunosligida qanchalik keng qo‘llanayotgani haqida manbalarda yetarli ma’lumot berilmagan.
Oltinchi muammo ritm va metroritmik tuzilmalarni o‘rganishdagi metodologik bo‘shliq bilan bog‘liq. M. Ermatov maqom xonandaligida ritmik naqshlar (usul), metr va tempning vokal iboralar va she’riy prosodiya bilan o‘zaro ta’sirini etnomusiqashunoslik va analitik yondashuvlar asosida o‘rganadi hamda ritm maqomda shunchaki vaqt o‘lchovi emas, balki musiqiy tuzilma va estetik ma’noni belgilovchi semantik va ifodaviy element ekanini aniqlaydi [13]. Bu xulosa ritmik tahlilning maqomshunoslikdagi o‘rnini ko‘rsatsa-da, bunday tadqiqotlarning o‘zbek musiqashunosligida qanchalik tizimli olib borilayotgani masalasi ochiq qolmoqda. R. Yunusovning 1992-yilda nashr etilgan monografiyasida maqom va mug‘om o‘rtasidagi musiqiy shakl va uslub qonuniyatlaridagi umumiy, yaqin va xususiy jihatlarni aniqlashga harakat qilingan [30, b. 10], biroq bu qiyosiy yo‘nalish keyingi davrda qanchalik rivojlangani haqida manbalarda aniq ma’lumot yo‘q.
Musiqashunoslik muammolarini hal etishda ilmiy adabiyotlarning o'rni
Ilmiy adabiyotlarning o‘zbek musiqashunosligidagi metodologik muammolarni hal etishdagi o‘rni manbalar tahlili asosida ikki tomonlama baholanadi: mavjud nashrlar bir vaqtning o‘zida ham tayanch vazifasini o‘taydi, ham ayrim muammolarning chuqurlashishiga bilvosita ta’sir ko‘rsatadi. V. Plungyan va I. Galushenko 1998-yilda musiqashunoslik sohasida ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan tadqiqotlar yetishmasligini ta’kidlagan bo‘lsa [1, b. 3], 2026-yilda G. Tursunova o‘zbek musiqashunosligida yangi ilmiy paradigma shakllanayotganini, yosh tadqiqotchilar an’anaviy musiqiy tuzilmalarni qat’iy analitik tizimlilikda o‘rganayotganini qayd etadi [3]. Bu ikki baho o‘rtasidagi farq ilmiy adabiyotlar korpusining miqdoriy o‘sishi bilan birga, uning metodologik sifat jihatidan bir xil emasligini ko‘rsatadi.
Manbalar tahlili shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek musiqashunosligidagi ilmiy adabiyotlarning asosiy qismi tavsifiy-tarixiy xarakterga ega bo‘lib, metodologik refleksiya darajasi pastligicha qolmoqda. S. Begmatov o‘zbek musiqashunoslik maktabi vakillarining ilmiy-ijodiy yo‘nalishlarini to‘qqiz tarmoqqa ajratadi: musiqa folklorshunosligi, manbashunoslik, musiqa tarixi, musiqa nazariyasi, organalogiya, musiqa ijrochiligi va maqomshunoslik, musiqiy ikonografiya, musiqiy sharqshunoslik, musiqiy etnografiya [23, b. 164]. Bu tasnif sohaning keng qamrovini ko‘rsatsa-da, unda metodologiya mustaqil yo‘nalish sifatida ajratilmagan. Shu bilan birga, S. Begmatov va M. Matyoqubov o‘quv adabiyotlarining amaliyotda keng qo‘llanilayotganini, A. Fitrat, V. Belyayev, F. Karomatov va T. S. Vizgo kabi mualliflarning kitoblari maxsus cholg‘ushunoslikka bag‘ishlanganini ta’kidlaydi [31, b. 4]. Bu holat ilmiy adabiyotlarning amaliy yo‘naltirilganligini ko‘rsatsa-da, ularning metodologik muammolarni hal etishdagi bevosita hissasi masalasini ochiq qoldiradi.
Ilmiy adabiyotlarning muammolarni hal etishdagi o‘rni, ayniqsa, manbashunoslik an’anasida yaqqol namoyon bo‘ladi. Yosh maqomshunoslar minbarida A. Fitratning «O‘zbek klassik musiqasi va uning tarixi» asari kelajak ilmiy ishlarga safarbar etilishda muhim dasturulamal vazifasini bajarishi ta’kidlanadi [29, b. 75]. Bu fikr manbaning nafaqat tarixiy hujjat, balki metodologik yo‘nalish beruvchi matn sifatida ham o‘qilishini ko‘rsatadi. Bu esa ilmiy adabiyotlarning manba sifatidagi qiymati bilan ularning tanqidiy nashr darajasidagi ishlov berilganligi o‘rtasida tafovut mavjudligini ko‘rsatadi.
Xorijiy ilmiy adabiyotlar bilan qiyoslash o‘zbek musiqashunosligidagi metodologik bo‘shliqlarni yanada aniqroq ko‘rsatadi. A. Baribayeva va A. Sabyrova qozoq an’anaviy musiqasini o‘rganishda turli ilmiy maktablarning bilimlarini qiyosiy-tipologik metod asosida yagona tasavvurga birlashtirish zarurligini ta’kidlaydi [16]. Bu yondashuv o‘zbek musiqashunosligi uchun ham dolzarb bo‘lib, ayniqsa Xorazm maqomlari bo‘yicha tadqiqotlarning mazmuni va metodologiyasi jihatidan bir xillik kasb etmasligi [26, b. 10] muammosini hal etishda qo‘llanilishi mumkin. Biroq o‘zbek manbalarida bunday qiyosiy-tipologik tahlilning tizimli qo‘llanilgani haqida ma’lumot uchramaydi.
Ilmiy adabiyotlarning o‘quv jarayoniga integratsiyasi masalasi ham metodologik muammolarni hal etishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi. Ch. Ergasheva o‘zbek musiqa tarixini o‘qitishda tarixiy, nazariy, manbashunoslik, madaniy, etnomusiqashunoslik, qiyosiy va ijrochilikka asoslangan yondashuvlarni integratsiyalash zarurligini ta’kidlaydi [10]. Bu talab ilmiy adabiyotlarning faqat tadqiqot uchun emas, balki ta’lim metodikasi uchun ham asos bo‘lishi kerakligini ko‘rsatadi. L. Urmanova, A. Trigulova va G. Ibraximjanova o‘quv qo‘llanmasida I. V. Sposobin, Yu. N. Tyulin, V. A. Vaxromeyev, M. I. Roytershteyn, O. N. Azimova kabi mualliflarning ilmiy ishlaridan foydalanilgani qayd etiladi [32, b. 2]. Bu ro‘yxatda o‘zbek milliy musiqasi nazariyasiga oid mahalliy manbalarning kamligi e’tiborni tortadi, bu esa o‘quv adabiyotlarining milliy merosni metodologik jihatdan qamrab olishda cheklanganligini ko‘rsatadi.
Ilmiy adabiyotlarning muammolarni hal etishdagi yana bir jihati ularning davomiylikni ta’minlashdagi rolidir. E. Mamadjanova so‘nggi 25 yilda musiqiy etnografiya ustuvor yo‘nalishga aylanganini, biroq tadqiqotlarni davom ettirishga qiziqishning yetishmasligi eng ko‘p tashvish uyg‘otayotganini ta’kidlaydi [4]. Bu kuzatuv ilmiy adabiyotlarning mavjudligi o‘z-o‘zidan tadqiqot an’anasining uzluksizligini kafolatlamasligini ko‘rsatadi. T. S. Vizgo va boshqalar 1968–1984-yillarda ellikdan ortiq monografiya, maqolalar to‘plami va materiallar nashr etilganini, shundan yarmiga yaqini konservatoriya hissasiga to‘g‘ri kelishini qayd etadi [25, b. 118]. Bu miqdoriy ko‘rsatkich sovet davridagi nashriyot faolligini ko‘rsatsa-da, mustaqillikdan keyingi davrda bu faollikning qanchalik saqlanib qolgani haqida manbalarda qiyosiy ma’lumot berilmagan.
Yosh tadqiqotchilarning ilmiy adabiyotlar bilan ishlash amaliyoti ham metodologik muammolarni hal etishda alohida o‘rin tutadi. Yosh maqomshunoslar minbari to‘plamida talabalar tomonidan A. Fitrat ijodi, Xorazm maqomlari nota yozuvi, o‘zbek musiqiy manbashunosligi kabi mavzularda tadqiqotlar taqdim etilgani [29] yosh avlodning ilmiy adabiyotlarga murojaat qilayotganini ko‘rsatadi. Biroq bu tadqiqotlarning metodologik darajasi va ularning mavjud ilmiy adabiyotlar bilan tanqidiy muloqotga kirishish darajasi haqida manbalarda yetarli ma’lumot yo‘q. B. Matyaqubov dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o‘rganishga bag‘ishlangan o‘quv qo‘llanmasida musiqiy qo‘shimchalar va og‘zaki xalq ijodidan misollar tahlil qilinishini ta’kidlaydi [33; 34, b. 145]. Bu kabi o‘quv qo‘llanmalar ilmiy adabiyotlarning amaliyotga tatbiq etilishiga xizmat qilsa-da, ularning metodologik asoslari qanchalik chuqur ishlab chiqilgani masalasi ochiq qolmoqda.
Ilmiy adabiyotlarning muammolarni hal etishdagi cheklanganligi, ayniqsa, fanlararo yondashuvlar sohasida yaqqol ko‘rinadi. N. Yanov-Yanovskaya o‘zbek musiqasining XX–XXI asrlar kesishuvidagi tendentsiyalari va muammolarini o‘rganar ekan, musiqashunoslik va musiqiy tanqid, zamonaviy O‘zbekiston musiqiy tanqidi, o‘zbek musiqasining xalqaro maydondagi o‘rni kabi mavzularni alohida tadqiqot yo‘nalishlari sifatida ajratadi [2]. Bu tasnif ilmiy adabiyotlarning mavzuviy kengayishini ko‘rsatsa-da, bu yo‘nalishlarning o‘zaro metodologik integratsiyasi qanchalik ta’minlanganligi haqida manbalarda aniq ma’lumot berilmagan. F. Nurullayev Buxoro musiqiy merosini o‘rganishda aksiologik va qiyosiy-pedagogik yondashuvlarni qo‘llash orqali arxiv nota yozuvlari, dala yozuvlari va klassik maqomlarning zamonaviy aranjirovkalarini birlashtirish metodikasini taklif etadi [15]. Bu taklif ilmiy adabiyotlarning yangi metodologik yondashuvlarni shakllantirishdagi salohiyatini ko‘rsatsa-da, uning o‘zbek musiqashunosligida qanchalik qo‘llanilayotgani haqida manbalarda ma’lumot yo‘q.
Shunday qilib, ilmiy adabiyotlar o‘zbek musiqashunosligidagi metodologik muammolarni hal etishda zarur, ammo yetarli bo‘lmagan vosita sifatida namoyon bo‘ladi. Mavjud nashrlar manbashunoslik asosini ta’minlaydi, tarixiy davomiylikni saqlaydi va yosh tadqiqotchilar uchun yo‘nalish beradi. Biroq ularning aksariyati tavsifiy xarakterga ega bo‘lib, metodologik refleksiya darajasi pastligicha qolmoqda. Qiyosiy-tipologik tahlil, fanlararo integratsiya va tanqidiy manbashunoslik kabi yondash uvlar hali ilmiy adabiyotlar korpusida tizimli o‘rin egallamagan. Bu holatni bartaraf etish uchun mavjud nashrlarni qayta metodologik tahlildan o‘tkazish, ularni qiyosiy-tipologik va fanlararo asosda qayta guruhlash hamda yosh tadqiqotchilarni tanqidiy manba tahliliga o‘rgatish zarur. N. Salem al-Jasim maqom ijodida an’anaviylikni saqlash va zamonaviy musiqiy elementlarni uyg‘unlashtirishda tadqiqotchilar, musiqachilar, pedagoglar va madaniyat xodimlarining o‘zaro hamkorligi hal qiluvchi ahamiyatga ega ekanini ta’kidlaydi [14]. Bu fikr ilmiy adabiyotlarning muammolarni hal etishdagi o‘rnini faqat matnlar yig‘indisi sifatida emas, balki jonli ilmiy muloqot maydoni sifatida ham baholash zarurligini ko‘rsatadi. Shu bois ilmiy adabiyotlarning o‘rni ikki bosqichli baholanishi lozim: birinchidan, ular mavjud bilimlarni to‘plash va uzatish vositasi sifatida, ikkinchidan, yangi metodologik yondashuvlarni sinash va qiyoslash uchun maydon sifatida. Manbalarda bu ikkinchi bosqichning o‘zbek musiqashunosligida hali yetarli darajada faollashmagani kuzatiladi.
Muhokama
Ilmiy adabiyotlar tahlili natijasida aniqlangan metodologik muammolar boshqa tadqiqotchilarning kuzatuvlari bilan qiyoslanganda bir qator mosliklar va tafovutlar yuzaga chiqadi. V. Plungyan va I. Galushenko 1998-yilda musiqashunoslik sohasida ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan tadqiqotlar yetishmasligini ta’kidlagan bo‘lsa [1, b. 3], G. Tursunova 2026-yilda yosh tadqiqotchilar an’anaviy musiqiy tuzilmalarni qat’iy analitik tizimlilikda o‘rganayotganini qayd etadi [3]. Shu bilan birga, G. Tursunovaning xulosasi dissertatsiyalar tahliliga asoslangan bo‘lib, bu manba bazasi nashr etilgan monografiya va o‘quv qo‘llanmalaridagi metodologik holatni to‘liq aks ettirmasligi mumkin.
Bu holat N. Yanov-Yanovskayaning kuzatuvi bilan bilvosita mos keladi: u o‘zbek musiqashunosligi uzoq yillar davomida rus tilida olib borilganini, musiqashunoslarning ona tilida ilmiy fikrlash ko‘nikmasi cheklanganligini ta’kidlaydi [2, b. 154]. Til masalasi metodologik refleksiyaning shakllanishiga bevosita ta’sir ko‘rsatgan omil sifatida qaralishi mumkin, chunki ilmiy tushunchalar apparatining o‘zbek tilida to‘liq shakllanmaganligi metodologik munozaralarning rivojlanishini sekinlashtirgan.
Bu yondashuv o‘zbek musiqashunosligidagi Xorazm maqomlari bo‘yicha tadqiqotlarning mazmuni va metodologiyasi jihatidan bir xillik kasb etmasligi [26, b. 10] muammosiga bevosita tatbiq etilishi mumkin. Biroq o‘zbek manbalarida bunday qiyosiy-tipologik tahlilning tizimli qo‘llanilgani haqida ma’lumot uchramaydi, bu esa Markaziy Osiyo mintaqasidagi qo‘shni ilmiy maktablar o‘rtasida metodologik tajriba almashinuvi yetarli darajada yo‘lga qo‘yilmaganini ko‘rsatadi. Bu izolyatsiya oqibatlari o‘zbek musiqashunosligida ham kuzatilishi mumkin, biroq bu borada aniq dalillar manbalarda keltirilmagan.
Bu talab S. Begmatov va M. Matyoqubovning o‘quv adabiyotlarining amaliyotda keng qo‘llanilayotgani haqidagi kuzatuvi [31, b. 4] bilan qiyoslanganda, mavjud o‘quv adabiyotlari va metodologik talablar o‘rtasida tafovut mavjudligini ko‘rsatadi. Bu tafovutni o‘quv adabiyotlarining ko‘pincha sovet davridagi metodologik andozalarga tayanishi bilan izohlash mumkin.
E. Mamadjanova so‘nggi 25 yilda musiqiy etnografiya ustuvor yo‘nalishga aylanganini, biroq tadqiqotlarni davom ettirishga qiziqishning yetishmasligi eng ko‘p tashvish uyg‘otayotganini ta’kidlaydi [4]. Bu kuzatuv T. S. Vizgo va boshqalar tomonidan 1968–1984-yillarda ellikdan ortiq monografiya, maqolalar to‘plami va materiallar nashr etilgani haqidagi ma’lumot [25, b. 118] bilan qiyoslanganda, nashriyot faolligining davomiyligi masalasi ochiq qoladi. E. Mamadjanovaning fikri globallashuv sharoitida an’anaviy musiqani o‘rganishga bo‘lgan qiziqishning susayishi haqida ogohlantiruvchi xarakterga ega bo‘lib [4], bu muammo manbalar tahlilida aniqlangan ilmiy adabiyotlarning tavsifiy-tarixiy xarakterda qolishi bilan o‘zaro bog‘liq bo‘lishi mumkin. Biroq bu bog‘liqlikni tasdiqlovchi bevosita dalillar manbalarda keltirilmagan.
Tadqiqotning cheklanganligi shundaki, tahlil faqat notalar.uz kutubxonasidagi 47 ta kitob va OpenAlex hamda Crossref bazalaridan topilgan 8 ta ilmiy nashr bilan chegaralangan. Bu korpus o‘zbek musiqashunosligining to‘liq manzarasini aks ettirmasligi mumkin, chunki sovet davridagi ko‘plab nashrlar, arxiv materiallari va qo‘lyozma manbalar tahlildan chetda qolgan. Shuningdek, xorijiy tillardagi o‘zbek musiqasi bo‘yicha tadqiqotlar ham to‘liq qamrab olinmagan. Kelgusida o‘zbek musiqashunosligidagi metodologik muammolarni chuqurroq o‘rganish uchun arxiv manbalari, dissertatsiyalar va xorijiy nashrlarni qamrab oluvchi kengroq korpus asosida tadqiqot olib borish zarur. Ayniqsa, qiyosiy-tipologik metodning o‘zbek an’anaviy musiqasiga tatbiq etilishi va o‘quv adabiyotlarining metodologik asoslarini tanqidiy qayta ko‘rib chiqish alohida e’tibor talab qiladi.
Xulosa
Zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida an’anaviy musiqa merosini o‘rganishdagi metodologik muammolar uch o‘zaro bog‘liq qatlamda namoyon bo‘ladi: og‘zaki an’ana va yozma qayd etish o‘rtasidagi tafovut, ilmiy tushunchalar apparatining o‘zbek tilida to‘liq shakllanmaganligi hamda tadqiqotlarning tavsifiy-tarixiy xarakterda qolishi. Birinchi muammo maqom san’atining jonli ijro jarayonidagi intonatsion va ritmik xususiyatlarini nota yozuvida to‘liq aks ettirish imkoniyatining cheklanganligi bilan bog‘liq bo‘lib, bu holat og‘zaki professional musiqa tizimini o‘rganishda yozma qayd etish usullarining yetarli darajada moslashtirilmaganini ko‘rsatadi. Ikkinchi muammo N. Yanov-Yanovskayaning kuzatuvida aniq ifodalangan: o‘zbek musiqashunosligi uzoq yillar rus tilida olib borilgani sababli musiqashunoslarning ona tilida ilmiy fikrlash ko‘nikmasi cheklangan [2, b. 154]. Uchinchi muammo V. Plungyan va I. Galushenkoning 1998-yildagi musiqashunoslik sohasida ilmiy-nazariy va metodologik jihatdan tadqiqotlar yetishmasligi haqidagi xulosasi [1, b. 3] hamda E. Mamadjanovaning tadqiqotlarni davom ettirishga qiziqishning yetishmasligi haqidagi kuzatuvi [4] bilan tasdiqlanadi.
Ushbu muammolarni hal etishning asosiy yo‘llari manbalar tahlilida uch yo‘nalishda ko‘rinadi. Birinchidan, qiyosiy-tipologik metodning o‘zbek an’anaviy musiqasiga tizimli tatbiq etilishi zarur, chunki Xorazm maqomlari bo‘yicha tadqiqotlarning mazmuni va metodologiyasi jihatidan bir xillik kasb etmasligi [26, b. 10] mintaqaviy ilmiy maktablar o‘rtasida metodologik tajriba almashinuvining yetarli emasligini ko‘rsatadi. Ikkinchidan, o‘quv adabiyotlarining metodologik asoslarini tanqidiy qayta ko‘rib chiqish talab etiladi, chunki S. Begmatov va M. Matyoqubovning o‘quv adabiyotlarining amaliyotda keng qo‘llanilayotgani haqidagi kuzatuvi [31, b. 4] bilan mavjud metodologik talablar o‘rtasida tafovut mavjud. Uchinchidan, G. Tursunovaning 2026-yildagi yosh tadqiqotchilar an’anaviy musiqiy tuzilmalarni qat’iy analitik tizimlilikda o‘rganayotgani haqidagi xulosasi [3] metodologik yangilanish jarayonining boshlanganini ko‘rsatadi, biroq bu jarayon hali nashr etilgan monografiya va o‘quv qo‘llanmalarida to‘liq aks etmagan.
Tadqiqotning asosiy cheklovi tahlil qilingan korpusning torligi bilan bog‘liq: notalar.uz kutubxonasidagi 47 ta kitob va 8 ta ilmiy nashr o‘zbek musiqashunosligining to‘liq manzarasini aks ettirmaydi. Kelgusidagi tadqiqotlar arxiv manbalari, dissertatsiyalar va xorijiy tillardagi nashrlarni qamrab oluvchi kengroq korpus asosida olib borilishi, ayniqsa qiyosiy-tipologik metodning o‘zbek an’anaviy musiqasiga tatbiq etilishi va o‘quv adabiyotlarining metodologik asoslarini tanqidiy qayta ko‘rib chiqishga qaratilishi zarur. Bu yo‘nalishlar zamonaviy o‘zbek musiqashunosligida milliy musiqa merosini o‘rganishning metodologik asoslarini mustahkamlashga xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1. To'xtasin G'afurbekov (Toshkent, 1998) / Plungyan [et al.]. – Toshkent, 1998.
5. Fitrat. O'zbek klassik musiqasi va uning tarixi. – Toshkent : «Fan» nashriyoti, 1993.
6. Sharipov N. Xalq kuylarini notalashtirish (xalq cholg'ulari). – Toshkent : Musiqa, 2022.
7. Musiqa tarixi / Ibrohimov [et al.]. – Toshkent : Barkamol fayz media, 2018.
9. Matyakubov O. O'zbek klassik musiqasi, 1-kitob. – Toshkent, 2015.
17. Madrimov B. O'zbek musiqa tarixi. – Toshkent : «Barkamol fayz media», 2018.
18. Ayxodjayeva S. O'zbek musiqasi tarixi. – Toshkent : Fan Ziyosi, 2021.
19. Azimova, A. N. Sharq monodiyasi sintaksisi masalalari (Toshkent, 1989). – Toshkent, 1989.
20. Nazaykinskiy E. V. Logika muzykal'noy kompozitsi. – Moskva : Muzika, 1982.
21. Matyaqubov B. Doston ijrochiligini o'qitish uslubiyati. – Toshkent : Nodirabegim, 2021.
23. Begmatov S. O'zbek musiqasi tarixi. – Toshkent : Fan va texnologiya, 2018.
24. O'zbekistondagi musiqa tanqidi. – Toshkent, 1984.
25. Vizgo, T. S., boshq. O'zbek sovet musiqasi tarixi, III jild (1968–1984). – Toshkent, 1991.
28. Mahmudov M. O'zbek musiqasida kompozitor va maqom. – Toshkent, [s. a.].
29. Yosh maqomshunoslar minbari / A. Abdurashidov [et al.]. – Toshkent : BOOKMANY PRINT, 2024.
30. Yunusov R. Maqomlar va mug'omlar. – Toshkent, 1992.
31. Begmatov S. v. M. M. O'zbek an'anaviy cholg'ulari. – Toshkent : Yangi nashr, 2008.
32. Musiqa nazariyasi / Urmanova [et al.]. – Toshkent, 2012.
33. Matyaqubov B. Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o'rganish, 2-qism. – Toshkent, 2024.
- To'xtasin G'afurbekov (Toshkent, 1998) / Plungyan [et al.]. – Toshkent, 1998.
- Yanovskaya N. Asrlar kesishuvida o'zbek musiqasi (XX–XXI asrlar): tendentsiyalar va muammolar. – Toshkent, 2008.
- Tursunova G. Векторы развития современного узбекского музыкознания: от истоков к глобальной интеграции // Journal of national culture. – 2026. – Т. 2, № 2. – С. 28–38. – DOI: 10.64681/8z7avw35.
- Mamadjanova E. Traditional Music of Uzbekistan in the Age of Globalization // 국악교육연구. – 2016. – Vol. 10, № 2. – P. 263–276.
- Fitrat. O'zbek klassik musiqasi va uning tarixi. – Toshkent : «Fan» nashriyoti, 1993.
- Sharipov N. Xalq kuylarini notalashtirish (xalq cholg'ulari). – Toshkent : Musiqa, 2022.
- Musiqa tarixi / Ibrohimov [et al.]. – Toshkent : Barkamol fayz media, 2018.
- Xudoyev G'. G'ijjak cholg'usi ijrochilik an'analari (g'ijjak). – Toshkent : Muharrir nashriyoti, 2013.
- Matyakubov O. O'zbek klassik musiqasi, 1-kitob. – Toshkent, 2015.
- Ergasheva C. Teaching uzbek music history: methodological approaches and pedagogical principles // European Journal of Arts. – 2026. – P. 51–54. – DOI: 10.29013/eja-26-3-51-54.
- Begmatov S. O'zbekiston musiqasi madaniyatining rivoji. – Toshkent : O‘zbekiston davlat konservatoriyasi, 2009.
- Suyunova Z. Oral tradition and its theoretical foundations in maqom singing in uzbekistan // Journal of Applied Science and Social Science. – 2025.
- Ermatov М. The study of rhythm and metrorhythmic structures in maqom singing in uzbekistan // World Bulletin of Education and Learning. – 2025.
- الجاسم ن. س. Modern problems of maqom creativity // Journal of national culture. – 2025. – Vol. 1, № 2. – P. 1–9. – DOI: 10.64681/f1ve1s62.
- Nurullayev F. G. Methodological foundations for the integrated study of bukhara musical creativity and compositional practice in the pedagogy of uzbek music history // Journal of Multidisciplinary Sciences and Innovations. – 2026. – DOI: 10.5281/zenodo.19786098.
- Baribayeva A., Sabyrova A. The fourth area of musicology (to the problem of the debatable discourse) // Central Asian Journal of Art Studies. – 2020. – Vol. 5, № 4. – DOI: 10.47940/cajas.v5i4.304.
- Madrimov B. O'zbek musiqa tarixi. – Toshkent : «Barkamol fayz media», 2018.
- Ayxodjayeva S. O'zbek musiqasi tarixi. – Toshkent : Fan Ziyosi, 2021.
- Azimova, A. N. Sharq monodiyasi sintaksisi masalalari (Toshkent, 1989). – Toshkent, 1989.
- Nazaykinskiy E. V. Logika muzykal'noy kompozitsi. – Moskva : Muzika, 1982.
- Matyaqubov B. Doston ijrochiligini o'qitish uslubiyati. – Toshkent : Nodirabegim, 2021.
- Matyoqubov B. Damli va zarbli cholg'ularda chalishni o'rganish uslubiyati (damli, zarbli cholg'ular). – Toshkent : O'zbekiston davlat konservatoriyasi Tahrir-nashriyot bo'limi, 2008.
- Begmatov S. O'zbek musiqasi tarixi. – Toshkent : Fan va texnologiya, 2018.
- O'zbekistondagi musiqa tanqidi. – Toshkent, 1984.
- Vizgo, T. S., boshq. O'zbek sovet musiqasi tarixi, III jild (1968–1984). – Toshkent, 1991.
- Matyakubov S. v. b. Maqom yakka xonandaligi (Xorazm maqomlari). Darslik. – Toshkent : Premium poligraf biznes, 2026.
- Ashurov B. O'zbek milliy maqom san'atining tarixiy va nazariy asoslari. – Toshkent : «Musiqa» nashriyoti, 2020.
- Mahmudov M. O'zbek musiqasida kompozitor va maqom. – Toshkent, [s. a.].
- Yosh maqomshunoslar minbari / A. Abdurashidov [et al.]. – Toshkent : BOOKMANY PRINT, 2024.
- Yunusov R. Maqomlar va mug'omlar. – Toshkent, 1992.
- Begmatov S. v. M. M. O'zbek an'anaviy cholg'ulari. – Toshkent : Yangi nashr, 2008.
- Musiqa nazariyasi / Urmanova [et al.]. – Toshkent, 2012.
- Matyaqubov B. Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o'rganish, 2-qism. – Toshkent, 2024.
- Matyaqubov B. Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o'rganish, 1-kitob. – Toshkent : TIPOGRAFF, 2024.
Musiqashunos biladigan kitoblar (494)
- Abdiqayumova, Gulnora - Zamonaviy garmoniya: O'zbekiston kompozitorlari ijodida faktura (2015)
- Abdug'apporov, Abdufattoh - An'anaviy cholg'u ijrochiligi TANBUR (o'quv qo'llanma)
- Abdullayev, Anvarbek - O‘zbek an’anaviy cholg‘u ijrochiligi
- Abdullayev, Anvarbek – O'zbek an'anaviy cholg'u ijrochiligi: 4-7-sinflar uchun uslubiy qo'llanma
- Abdullayev, Rustambek - BAYSUN An'anaviy Musiqa Madaniyati
- Abdullayev, Rustambek - Markaziy Osiyoning marosim musiqasi
- Abdullayev, Rustambek - O'zbek an'anaviy musiqasi asoslari
- Abdullayev, Rustambek - O'zbek mumtoz musiqasi
- Abdullayeva, Inna - Fortepiano sinfida Xolmirza Azimovning miniatyuralar albomi ustida ishlash
- Abdurahimova F., Yunusov U. - Orkestr sinfi (o'quv qo'llanma)
- Abdurahmonov, Ravshan - Nay sehri (2013)
- Abdurashidov, Abduvali - Tafsiri istilohoti Shashmaqom
- Abdurohmonov, A. - Aruz nazariyasi
- Abug'azi, Murat – Qazaqting dombira o'neri (Almati, Nursat, 2016) (kitob)
- Agayeva, M. - Musiqa nazariyasi
- Ahmedov, Sharifjon - Musiqa nazariyasi
- Akbarov I. - Musiqa lug'ati (o'zbek tilida)
- Akbarov, I. - Musiqa savodidan qo‘llanma
- Akbarov, Ilyos - Ilyos Akbarovning 100 yilligiga
- Akbarov, Olimjon - Pedagogik amaliyot (prima rubobi)
- Akmalov, Dilshod - Maktab repertuarini o'rganish
- Alimov, Farbod - O'zbek xalq cholg'u orkestri (o'zbek xalq cholg'ulari)
- Alimov, Farhod - Yosh dirijorlar uchun qo'llanma
- Amanova, N. - Jaz va estrada: musiqa tarixi
- Ashrabxodjayev, Toshpo'lat - Doira. O'quv qo'llanma (2003)
- Ashrafiy, Muxtor - Simfoniya №2
- Ashurov, Baxtiyor - O'zbek milliy maqom san'atining tarixiy va nazariy asoslari
- Atadjanov, Muhammad - Fortepiano duetlari. O'quv qo'llanma (fortepiano)
- Avazov, Komil - Olis ohanglar. Esse (1997)
- Avazov, S.; Madrahimov, O. - Madrahim Sheroziy: hayoti, ijodi, merosi (1991)
- Avdeyeva, L. - O'zbek milliy raqs tarixidan
- Avedova, N. - O'zbek musiqiy cholg'ularini bezash san'ati
- Aventuras De Viaje - Musiqa yaratish asoslari (Toshkent, 2025)
- Axmedov, M. - Doni Zokirov
- Axmedov, M. - Yunus Rajabiy (1980)
- Axmedova, Nilufar - G'ulomjon Hojiqulov
- Axmedova, Oygul - Doston ijrochiligi asoslari. Darslik (2026)
- Axmedova, Oygul - O'zbekiston nomoddiy madaniy merosi
- Ayubov, Qobiljon - Ovozni yo'lga qo'yish. O'quv qo'llanma
- Ayxodjayeva, Sh. - Xalq musiqa ijodi
- Ayxodjayeva, Shaxnoza - O'zbek musiqasi tarixi
- Azimov Xolmirza - Fortepiano darsligi
- Azimov, U. va boshq. - Axborot texnologiyalari atamalarining izohli lug'ati
- Azimova A., Badelova Z. - Solfedjio IV (o'quv-uslubiy qo'llanma)
- Azimova A., Bahtiyorova M. F. - Solfedjio I (o'quv-uslubiy qo'llanma)
- Azimova A., Turg'unboyeva M. - Solfedjio V (o'quv-uslubiy qo'llanma)
- Azimova, A. N. - Sharq monodiyasi sintaksisi masalalari (Toshkent, 1989)
- Azimova, O. - Garmoniya. Nazariy kurs. Darslik
- Azimova, O. - O'zbekiston kompozitorlari ijodiyotida akkordlar
- Aziz, Sami; Azizov, Nuriddin; Azizov, Fayoz - Musiqaning elementar nazariyasi
- Azizboev, Salohiddin - An'anaviy g'ijjak ijrochiligi (g'ijjak)
- Azizboyev, S. - Ansambl bilan ishlash uslubiyoti
- Azizboyev, Salohiddin - Ansambl sinfi (an'anaviy cholg'u)
- Azizova, Farogat - Shashmaqom va raga
- Babayeva, Dilnoza - Tarbiyaviy ishlar metodikasi
- Bafoyev, Mirza - Ruboyat va kompozitorlik ijodiyoti
- Bahriyev, A. - Elementar musiqa nazariyasi
- Begmatov, S. - Ansambl sinfi (ansambl)
- Begmatov, S. - O'zbekiston musiqasi madaniyatining rivoji
- Begmatov, S.; Aminjonov, N. - Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansambli, fotoalbom
- Begmatov, S.; Karimova, D. - Musiqa. 6-sinf
- Begmatov, Soibjon - Bastakorlik ijodi (O‘quv qo‘llanma)
- Begmatov, Soibjon - Hofizlik san'ati
- Begmatov, Soibjon - Hofizlik san'ati (o'quv-uslubiy qo'llanma)
- Begmatov, Soibjon - Kamoliddin Rahimov
- Begmatov, Soibjon - Mumtoz musiqa ijro uslublari
- Begmatov, Soibjon - O'zbek musiqasi tarixi
- Begmatov, Soibjon - Orif Alimaxsumov
- Begmatov, Soibjon - Orifxon Hotamov (2000)
- Begmatov, Soibjon va M. Matyoqubov - O'zbek an'anaviy cholg'ulari
- Beknazarov, Xurshid – Maxsus cholg'u: o'quv qo'llanma (dutor)
- Belyayev - O'zbekistonning musiqa cholg'ulari
- Belyayev, Viktor - Abdurahmon Jomiyning musiqa haqidagi risolasiga sharhlar
- Belyayev, Viktor - O'zbek musiqasi shakllari
- Belyayev, Viktor - Xalq musiqa asboblarini o'lchash bo'yicha qo'llanma
- Berdixanova, Sh. N. - Qoraqalpoq an'anaviy musiqasi lirik janrlarining ritmikasi (monografiya)
- Boqiy, Nabijon; Hamidov, Hojiakbar - Meni yod et (2000)
- Brednyov, F. - Klarnet va Fortepiano Uchun Jahon Kompozitorlarining Asarlari
- Brednyov, F. - Klarnet va fortepiano uchun O'zbekiston kompozitorlarining asarlari
- Burhonov, Mutal - Asarlar to'plami
- Buriyeva, X. - Arxiv ishi nazariyasi va amaliyoti
- Burxonov, Mutal - Dirijorlik. Musiqiy ta'lim yo'nalishi talabalari uchun test savollari
- Devonzoda, Mulla Bekjon - Xorazm musiqasining qisqacha tarixi
- Djamalova, Dildora - An'anaviy xonandalik va an'anaviy cholg'u ijrochiligi ta'lim yo'nalishlari uchun (fortepiano)
- Do'stmatov, Hayotjon - Zamonaviy garmoniya
- Do'stov - Cholg'u ijrochiligi va ansambli (cholg'u)
- Do'stov, Sanoqul - Cholg'ushunoslik
- Doston ijrochiligi san'atini rivojlantirishda oliy ta'lim va baxshichilik maktablari integratsiyasi, anjuman materiallari
- Do‘stov, Sanoqul - Rubob darsligi (rubob)
- Ergashev, G'ulomqodir - Afg'on rubobi darsligi (afg'on rubobi)
- Ergashev, Murodbek - An'anaviy xonandalik
- Ergasheva, Chinora - O'zbek mumtoz musiqasida nazira an'analari
- Ergasheva, Dilorom - Saraxbor. Maqom matnlari (2017)
- Ergasheva, Gulchehra - Chang cholg'u ijrochiligi tarixi (chang)
- Ergasheva, Gulnora - Cho'lg'uisida ijrochilik san'ati
- Ermatov, Mashrab - Yakkaxon qo'shiqchilik. O'quv qo'llanma
- Eshchanov, G'ofurjon; Eshchanov, G'ulomjon - Xorazm hofizlik maktabi
- Eyxgorn - O'zbekistondagi musiqiy folkloristika
- Eyxgorn, Avgust - Markaziy Osiyo xalqlarining to'liq musiqa cholg'ulari to'plami. Katalog
- Fayziyev, Olim; Rahimov, Qadamboy - Musiqa asarlari tahlili
- Fitrat - O'zbek klassik musiqasi va uning tarixi
- G'afurbekov, T. B. - O'zbek professional musiqasining folklor manbalari
- G'afurova, S. - Maxsus fortepiano sinfida I. S. Baxning klavir uchun konsertlari (fortepiano)
- G'ofurbekov, To'xtasinbek - O'zbekiston musiqa madaniyati
- G'ofurov, Mirmuhsin – Cholg'u ijrochiligi: magistratura uchun o'quv qo'llanma
- G'ofurov, Mirmusin - Cholg'u ijrochiligi (cholg'u)
- G'ulzarova, I. - O'zbekistonning mustaqillik yillaridagi musiqiy hayoti
- Galatskaya, V. - Xorijiy mamlakatlar musiqa adabiyoti, 1-kitob
- Galushchenko, Irina - Musiqadagi hayot
- Ganixanova, Shoyista - Avaz Mansurov
- Ganixanova, Shoyista - XX asr musiqa tarihi musiqa oliy o'quv yurtlari talabalari uchun
- Ganiyeva, I. - Sharq mamlakatlari musiqa tarixi
- Golovyanets, T. - O'zbekiston kompozitorlari va musiqashunoslar
- Gulzarova, Inessa - Bahodir Solixov - Ijrochi va o'qituvchi
- Gulzarova, Inessa - Dunyo xalqlari musiqasi tarixi. XX asrning ikkinchi yarmidagi rus musiqasi ". IV son
- Gulzarova, Inessa - Gennadiy Vergilesov - Yakkaxon, ansambl ijrochisi, o'qituvchi
- Gumarov, M. V. - O'zbekiston kompozitorlarining zamonaviy fortepiano asarlarini ijrochilik talqini masalalari (2007)
- Gunov, Nuriddin - Muxtor Ashrafiy va XXI asr
- Hakimov A., Ergasheva D. - Saraxbor, 2-kitob. Maqom matnlari (2012)
- Hakimov, Alisher - Saraxbor. Mumtoz qo'shiqlar matni. 1-qism
- Hamdamova, D. - Xor dirijorligi
- Hasanov, Botirbek - Navoiy asarlari uchun qisqacha lug'at
- Hasanova, Xurshida - Mening diyorim. Metodik qo'llanma (ovoz, fortepiano)
- Haydarova, Nodira - Maqom usullari asosida diktantlar to'plami
- Hayitov, Zafar - Doston ijrochiligi (baxshichilik). O'quv qo'llanma
- Hayitova, Olmaxon - Xorazm qo'shiq ijrochilik an'analari
- Hojiahmedov, A. - Navoiy aruzi nafosati
- Ibragimov, O. - Farg'ona-Toshkent maqomlari
- Ibraximjanova, Gavhar - Musiqaning elementar nazariyasi. Garmoniya
- Ibrohimov, O - Maqom va makon
- Ibrohimov, O. - Maqom asoslari
- Ibrohimov, O. A. - Maqomlar tarixi va nazariyasi
- Ibrohimov, O. A. - O'zbek xalq musiqa ijodi, 1-qism
- Ibrohimov, O. A. – Musiqa ijodiyoti masalalari, 1-qism
- Ibrohimov, O. A.; Xudoyev, G'. M. - Musiqa tarixi
- Ibrohimov, O.; Nazarov, A. - Rajabiyxonlik
- Ibrohimov, O.; Sadirov, J. - 7-sinf uchun musiqa kitobi
- Ibrohimov, Oqil - Musiqa: 4-sinf uchun darslik
- Ibrohimov, Oqilxon - Buxoro Shashmaqomining lad va g'oyaviy vorisiyligi masalasiga
- Ibrohimov, Oqilxon - Yunus Rajabiy haqida
- Ibrohimov, Otabek - Amir Temur va Temuriylar davri musiqa madaniyati
- Ibrohimov, Otabek - O'zbek xalq musiqa ijodi
- Inoyatov, Rahmatilla - Shashmaqomning nasr bo'limiga sharh
- Inqilobdan oldin: 1909 yil Gramofon kompaniyasi tomonidan Kavkaz va O'rta Osiyoga ovoz yozish ekspeditsiyasi
- Isayeva, Nigora – Cholg'u ijrochiligi (dutor)
- Islom shoir Nazar o'g'li - Esse va xotiralar (2015)
- Islomov, D. - Doira san'ati dargalari (doira)
- Islomov, Dilmurod – Maxsus cholg'u. An'anaviy ijro usullari. O'quv qo'llanma (doira)
- Ismoilov, Quronboy - Jahonni mahliyo aylagan navozanda: Komiljon Otaniyozov haqida (2017)
- Jabbarov, A. - Kompozitor Fattax Nazarov
- Jabborov - O'zbekiston kompozitorlarining musiqiy drama va komediya janrlari
- Jabborov, A. - Kompozitor Hamid Rahimov
- Jabborov, A., Begmatov S. va Azamova M. - O'zbek musiqasi tarixi
- Jabborov, A.H. – O'zbekiston bastakorlari va musiqashunoslari. Ma'lumotnoma, 1-qism
- Jabborov, A.H. – O'zbekiston bastakorlari va musiqashunoslari. Ma'lumotnoma, 2-qism
- Jabborov, A.H. – O'zbekiston bastakorlari va musiqashunoslari. Ma'lumotnoma, 3-qism
- Jabborov, A.H. – O'zbekiston bastakorlari va musiqashunoslari. Ma'lumotnoma, 4-qism
- Jalilov, I. - Akademik xonandalik ijrochiligi
- Jilkibayev, Batir – Surxon tog'lari sadosi. Uslubiy qo'llanma (fortepiano)
- Jo'rayev, Halimjon - O'zbekiston: bastakorlari
- Jo'rayev, Mamatqul - Oy oldida bir yulduz, o'zbek xalq marosim qo'shiqlari (2000)
- Jomiy, Abdurahmon - Musiqa ilmi
- Jubanov, Axmet – Qurmang'azi Sag'irbaev. O'miri men tvorchestvosi (1978) (monografiya)
- Jumayev, S. - Jamoa ijrochiligi amaliyoti
- Jumayeva, L. - O'zbek xor adabiyoti
- Jusipov, Berik – Jideli Baysin kuyleri (Almati, G'ilim, 2000) (o'quv qo'llanma)
- Kabdurahmanova, Luiza - Pianino (organ) ijrosi
- Kamolxo'jayev, O.; Liviyev, A. - Doira darsligi (doira)
- Karimov, Ochil - Cholgu ijrochiligi (prima, afg'on rubobi)
- Karimov, Olimxo‘ja - Cholg‘u ijrochiligi va ansambli
- Karimova Dildora, Yakubova Sh - Bolalar musiqa asarlari ustida ishlash (o'quv qo'llanma)
- Karimova, Maxfuza - An'anaviy yakka xonandalik
- Karimova, V - Psixologiya
- Karimova, Z. G. - Navoiy musiqada
- Karomatov - Mug'omlar va zamonaviy kompozitorlik ijodi
- Karomatov - O'zbek instrumental musiqasi
- Karomatov - O'zbek xalq musiqa merosi, 1-tom
- Karomatov - O'zbek xalq musiqa merosi, 2-tom
- Kasimova, G. - Fortepiano uchun O'zbekiston kompozitorlarining asarlari
- Kayumov, Ibragim - Oiladosh cholg'ularni o'rganish (cholg'u)
- Kazakbayeva, Mahfuza – Konsertmeysterlik mahorati (fortepiano, organ)
- Kazakov, A. - Dirijorlik fanidan musiqiy ta'lim yo'nalishi talabalari III-IV semestr uchun test
- Kompozitor Tolibjon Sodiqov (1907-1957) hayoti va ijodiy yo'li
- Korsakova, A. - O'zbek opera teatri
- Koval, Lev - O'zbek an'anaviy musiqasi intonatsiyasi
- Kovbas, M. S. (mas'ul muharrir) - Sovet O'zbekistoni musiqa san'atida nazariya, tarix va ijrochilik masalalari
- Kruntyaeva T., Molokova N. - xorijiy musiqiy atamalar lug'ati
- Levik, B. - Chet el musiqasi tarixi
- Liviyev, Anvar - O'zbek milliy cholg'usozlik tarixi
- Liviyev, Anvar - Rubob orkestri tashkil kilish metodikasi (rubob)
- Lutfullayev, A. - Xalq cholg'ularida o'qitish uslubiyoti
- Lutfullayev, Anvar - Changchilar ansambli (chang)
- Lutfullayev, Anvar - O‘zbek xalq musiqiy asboblarida ijro san’ati tarixi
- Lutfullayev, Xayrulla - Folklor yakka qo'shiq ijrochiligi (ovoz)
- Lutfullayev, Xayrulla - Qo'shiq va san'atkor (2005)
- Madrimov, B. - O'zbek musiqa tarixi
- Madrimov, B.H. - Makom asoslari
- Mahmud, Lutfullo – Dilmurodning dilkash davralari (doira)
- Mahmudov, Mirkhalil - O'zbek musiqasida kompozitor va maqom
- Mahmudov, T. - Ona yurtim
- Malmberg, I. S. - Modallik o'qitish kursida va uning o'zbek monodiyasi asosida tatbiqi (2007)
- Mamadaliyev, Ahadjon - Ansambl sinfi (xalq cholg'ulari)
- Mamadaliyev, Alisher - Xalq musiqasida ijrochilik (chang)
- Mamadaliyev, Farrux - Milliy musiqa ijrochiligi masalalari
- Mamadjanova, E. - O'zbek musiqa adabiyoti
- Mamirova, Odinaxon - Maktab repertuari
- Mannopov, Sultonali - Jo'raxon Sultonov: Ko'kardi chaman, gul'uzorim qani (2019)
- Mannopov, Sultonali - So'nmas navolar. Mumtoz hofizlar (2002)
- Mansurov, Avaz - Cholg'ulashtirish bo'yicha amaliy namunalar va mashqlar (o'zbek xalq cholg'ulari orkestri)
- Mansurov, Avaz; Karimova, D. - Musiqa. 5-sinf uchun darslik (2001)
- Mansurov, Avaz; Karimova, D. - Musiqa. 5-sinf uchun darslik (6-nashr, 2020)
- Mansurov, Avaz; Payziyeva, D. - Solfedjio II, o'quv-uslubiy qo'llanma (2016)
- Mansurova, G. - Qo'shig'im, jon qo'shig'im (bоlаlаг хогi uchun xo'rsiz аsагlаг)
- Mansurova, G. - Xorshunoslik va xor jamoalari bilan ishlash
- Maqom taronalari
- Matyakubov, Otanazar - Dodekagramma
- Matyakubov, Otanazar - O'zbek klassik musiqasi, 1-kitob
- Matyakubov, Otanazar - O'zbek klassik musiqasi, 2-kitob
- Matyakubov, Sh. va boshq. - Maqom yakka xonandaligi (Xorazm maqomlari). Darslik (2026)
- Matyakubov, Shavkat - An'anaviy xonandalikda o'qitish uslubiyati
- Matyakubova, Svetlana - O'zbek maqomlarining kompozitsion modeli
- Matyaqubov, B. - Doston ijrochiligini o'qitish uslubiyati
- Matyaqubov, B. - Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o'rganish, 1-kitob
- Matyaqubov, B. - Dostonlarning musiqiy xususiyatlarini o'rganish, 2-qism
- Matyaqubov, B. - Xorazm dostoni ijrochiligining zarxat sahifalari
- Matyaqubov, O. - Buxoro Shashmaqomi — Parda, usul va tasnifot tizimi
- Matyaqubov, Olzhas - Buxoro shashmaqomiga yana bir nazar
- Matyaqubov, Sherzod - An'anaviy ijrochilik san'ati tarixi
- Matyaqubova - Maqom ritmlari solfedjio darslarida
- Matyaqubova, S. - Solfedjo darslarida ritm mashqlari
- Matyoqubov, Botir - Damli va zarbli cholg'ularda chalishni o'rganish uslubiyati (damli, zarbli cholg'ular)
- Matyoqubov, Botir - Doston kuy-nomalari ijodiyot sarchashmasi. Monografiya
- Matyoqubov, Botir - O'zbek xalq dostonlari tahlili, 3-kitob
- Matyoqubov, O. - Shashmaqom saboqlari
- Matyoqubov, O. - Shashmaqom saboqlari, 2-tom
- Matyoqubov, Otanazar - Maqomot (2004)
- Matyoqubov, Otanazar - Xorazm tanbur notatsiyasining kelib chiqishi va tamoyillari
- Matyoqubova, Gavhar - Ofatijon Lazgi
- Maxarov, Nodirbek - Notalashtirish (2025)
- Mirhaydarova, Zaynab - Jahon xalqlari musiqa san'ati
- Mironov - O'zbek musiqasi
- Mironov, N. - O‘zbeklar va boshqa Sharq xalqlarining musiqiy madaniyatlari bo‘yicha sharh
- Mirzayev, Q.T. - Vokal xor jamoalari bilan ishlash uslubiyoti
- Mirzayev, T. - O'zbek folklori
- Mirzayev, T. - Xalq baxshilarining epik repertuari
- Mirzayev, To‘ra - Ustozlar, safdoshlars, izdoshlar
- Mirzayeva, N.A. - Xonandalik uslubiyoti asoslari
- Muhamedova, G. - Dutor. O'quv qo'llanma (2003)
- Muhammadjonova, Zahro - Fortepiano ansamblini o'qitish uslubiyoti (fortepiano)
- Muhammadjonova, Zahro - Fortepiano chalishni o'rgatish metodikasi (fortepiano)
- Muhammedova, Manzura – Dil nolasi (dutor)
- Murodova, D. A. - Shashmaqom an'analari va zamonaviylik
- Murodova, M. - Zarafshon vohasi o'zbek nikoh to'yi folklori
- Musabekova, S. - Muzika tarbiyasi
- Muxtarova F., Sultanbayeva N. - Solfedjio III (o'quv-uslubiy qo'llanma)
- Najmiddinov, Z. - O‘qitish metodikasi (qashqar rubobi) (qashqar rubobi)
- Navoiy, Alisher - Alisher Navoiy va musiqa
- Navoiy, Alisher - G'azallar
- Navoiy, Alisher - Hayrat ul-abror
- Nazarov, Abdumannon – Kamoliddin Binoiy yozuvida naqsh
- Nazarov, O. - Qashqar rubobida o‘qitish uslubiyoti (rubob)
- Nazarov, Sherzod - Doira Darsligi (doira)
- Nazarov, Zuhiddin - An'anaviy ansambl (ansambl)
- Nazaryan, A. - Orkestr sinfi (orkestr)
- Nazaykinskiy E.V. - Logika muzykal'noy kompozitsi
- Nazirov, Qahramon - G'ijjak sinfi darsligi (g'ijjak)
- Nigmatov, Ravshan - Goboy va fortepiano uchun jahon kompozitorlarining asarlari
- Nizomi, Asliddin - Shashmaqom haqida muxtasar
- Nizomiy, Asliddin - Shashmaqom va forsiy-tojik she'riyati
- Nizomov, Asliddin - Shashmaqom nazariyasi va tarixi
- Norova, Shoira - Cholg'u ijrochiligi va ansambli (dutor cholg'usi misolida) (dutor)
- Norqo'ziyev, Mutal - Musiqa o'qitish metodikasi
- Norxo'jayev, N.; G'aniyeva, G. - 1-sinf musiqa kitobi
- Norxo'jayev, Nadim - 2-sinf musiqa kitobi
- Nosirova, Yu. - Rus musiqasi tarixi (IX-XVIII asrlar)
- Nuritdinova, Hilola - Zamonaviy garmoniya: O'zbekiston kompozitorlari ijodida modallik (2016)
- Nurmatov N., Norxo'jayev Nadim - Musiqa 1-sinf uchun darslik
- Nurmatov, H.; Norxo'jayev, N. - 3-sinf Musiqasi
- Nurmatov, H.; Yo'ldosheva, N. - O'zbek xalq musiqa ijodi
- Nurmatov, Hamidulla - Qashqar rubobi (qashqar rubobi)
- Nurmatov, Xurshid - Rubob darsligi (rubob)
- O'tayev, O'rol; Otayor - Dunyoga tengdosh xazina
- O'zbek xalq musiqa san'ati va ijodiyotining tarixiy ildizlari, zamonaviylik
- O'zbekistondagi musiqa tanqidi
- Ochilov, Ergash - Mehrigiyoh. O'zbek xalq qo'shiqlari (matnlar) (2012)
- Ochilov, Ergash - Shoda-shoda marvarid. O'zbek xalq qo'shiqlari (matnlar) (2006)
- Odilov - Petrosyaning chang darsligi (chang)
- Odilov, A. - Instrumentalchilar ansambli
- Odilov, A.; Lutfullayev, A. - Chang (chang)
- Odilov, Ahmad - Chang. O'quv qo'llanma (2002)
- Odilov, Ahmad - Chang: musiqa va san'at kollejlari hamda litseylari uchun darslik (chang)
- Omonullayeva, Dilorom - Estrada xonandaligi
- Oripov, Xurshid - Nay nolasi (nay)
- Oripov, Zokirjon - Sharq musiqiy manbashunosligi (X–XI asrlar) (2008)
- Ortiqmatov, N. – Ansambl ijrochiligi va metodika
- Ostonaqulov, Ikromiddin - So'z chamani ichra navo ko'rgizib: xalq hofizi Rasulqori Mamadaliyev haqida (2012)
- Pekker, Yan - Georgiy Mushel (fortepiano)
- Pekker, Yan - O'zbek operasi
- Pekker, Yan - V. A. Uspenskiy (Toshkent, 1952)
- Petrosyants, Ashot - Cholg'ushunoslik (O'zbek xalq cholg'ular)
- Pirmatov, Sherzod - Yakkaxon qo'shiqchilik (ovoz)
- Pirmatova, Nodira - Zebo Pari
- Plungyan, V. - Sulaymon Yudakov zamondoshlari xotiralarida
- Plungyan, V.; Galushenko, I. - To'xtasin G'afurbekov (Toshkent, 1998)
- Qahhorov, Tohirjon - Nay navosi (nay)
- Qasymova, G. - Notni varaqdan o'qish (fortepiano)
- Qasymova, G.V. - Bolalar musiqa va san'at maktablari uchun akkompanement (fortepiano)
- Qodir, Rahim - Baxshilar sarvari (Toshkent, 2018)
- Qodir, Rahim - Po'lkan shoir ibrati: zamondoshlari xotirasida (2015)
- Qodirov Rauf - Musiqa pedagogikasi
- Qodirov, Davron - Oltin meros (an'anaviy xonandalik) o'quv qo'llanma
- Qodirov, Davron – An'anaviy qo'shiqchilik san'ati (ovoz)
- Qodirov, Nabijon - G'ijjak ijrochiligi maktabi (g'ijjak)
- Qodirov, Nodir - Maqom cholg'u ijrochiligi (cholg'u)
- Qodirov, Rauf - Musiqa psixologiyasi
- Qodirov, Rauf – Ommabop musiqiy glossariy: lug'at-ma'lumotnoma
- Qodirov, Rustam - Mukammallik yo'li
- Qodirova, Sevara - Xorshunoslikning boshlang'ich kursi
- Qodirova, Sevara - Zamonaviy xor musiqasida fakturaning o'ziga xos xususiyatlari
- Qoraboyev, Usmon – O'zbekiston madaniyati
- Qosimov, Nozim - Folklor musiqa ijrochiligi
- Qosimov, Nozim - O'zbek xalq laparlari (2019)
- Qosimov, Nozim - O'zbekiston bastakorlari: Rahmatjon Tursunov (2003)
- Qosimov, Rifatilla - An'anaviy ijrochilik (rubob)
- Qosimov, Rifatilla - Ud. Darslik (2002)
- Qulmatova, Saida - Dutor
- Rahimov, B. - Xorazm suvora to'plamlari
- Rahimov, B. – O'zbek bastakorlari ijodi: ma'ruzalar matni
- Rahimov, Botir - Sozparvar yurtning hamnafas hofizlari (aka-uka G'ofurovlar)
- Rahimov, K. - Tojik eposi Gurguli ijro an'analarida
- Rahimov, Q. - Garmoniya: mashq va masalalar, 1-qism
- Rahimov, Q. - Musiqaning elementar nazariyasi
- Rahimov, Q. - Musiqaning elementar nazariyasi: mashq va vazifalar to'plami
- Rahimov, Qodir - Saylanma, 2-qism (baxshi)
- Rahimov, Qodir baxshi - Saylanma, 1-kitob: termalar va dostonlar (2023)
- Rahimov, Sh. - Cholg'u ansambli (cholgu)
- Rahimov, Shavkat - Cholgu ijrochiligi (dutor)
- Rahimov, Shavkat; Lutfullayev, Anvar - Cholg'ushunoslik
- Rajabiy, Yunus - Musiqa merosimizga bir nazar (1978)
- Rajabiy, Yunus - Shashmaqom: qo'shiq matnlari (Rajabiy, Navo)
- Rajabov, Azamat - An'anaviy xonandalik o'quv qo'llanma
- Rajabov, I - Maqom asoslari, 2-qism
- Rajabov, Is'hoq - Maqom asoslari (1992)
- Rajabov, Is'hoq - Maqom asoslari (2019 yil nashri)
- Rajabov, Is'hoq - Maqomlar
- Rajabov, Is'hoq - Maqomlar (rus tilidagi tarjima)
- Rajabov, Is'hoq - Maqomlar masalasiga doir
- Rajabov, T. - O'zbek xalq musiqa ijodi
- Rajabova, Dinara - Fortepiano mashg‘ulotlari (fortepiano)
- Rajabova, M.; Amonova, Z. - Navoiyshunoslik
- Rajabova, Nodira - Solfedjio. O'quv qo'llanma
- Rasulov, Doston - Cholg'ushunoslik fanida torli kamonli cholg'ular
- Rasulova, D. - Munojot va uning musiqiy talqinlari. Monografiya
- Rasultayev, Jamshid - O'zbek cholg'ularini yasash va ta'mirlash
- Rasultayev, Jasur - O'zbek dutor ijrochiligi (dutor)
- Raximov, Shavkat - Dutor (dutor)
- Raxmatullayev, D. - Musiqa nazariyasi
- Ro'ziev, Shamsiddin - Xorshunoslik
- Ro'zimatov, Erkin - Yangi maqom namunalari, 1-kitob
- Romanovskaya, Ye. Ye. - O'zbek cholg'u musiqasi (Toshkent, 1948)
- Ruziyev, Davron - Ansambl ijrochiligi (xalq cholg'ulari)
- Safarov, Olimjon - O'zbekiston xalqlari etnografiyasi va folklori
- Safarov, Orolmirzo - Yakkaxon qo'shiqchilik. O'quv qo'llanma
- Safarova, Matlyuba - Dutor mutaxassisligi bo'yicha o'quv qo'llanma (dutor)
- Salixov, Bahodir - Pedagogik va ijrochilik amaliyotlari (klarnet)
- Salixov, Baxtiyor - O'zbekistonda damli va zarbli cholg'ular ijrochiligi tarixi
- Sapoyeva, Fotima - An'anaviy xonandalik: o'zbek ayol xonandalari ijodi
- Sattorov, Mahmud - O'zbek urf-odatlari
- Saxiyev, Abduvaxob - Milliy cholg'u ansambllari uchun asarlar
- Semyonov, A. A. - Darvish Ali (XVII asr) ning O'rta Osiyo musiqa traktati
- Shahnazarova, N. - Mo'jiza qadamlar
- Shahnazarova, N. - Musiqada milliylik haqida
- Shahnazarova, N. - Musiqiy estetika muammolari
- Shamaxmudova, Barno - Xor lug'ati (2009)
- Shamirzaeva, Galiya - Feliks Mendel'son-Bartoldining violonchel musiqasi (violonchel)
- Sharafieva, N. - Xor, sinf
- Sharaxmetov, Shamaxmud - Cholg'u ansambli mahorati
- Sharipov, N. - Xorijiy musiqa adabiyoti, Kitob I
- Sharipov, N. - Xorijiy musiqa adabiyoti, Kitob II
- Sharipov, Nig'matjon - Rubob-prima. O'quv qo'llanma (2003)
- Sharipov, Nig'matjon - Xalq kuylarini notalashtirish (xalq cholg'ulari)
- Sharipova, Gulnora - Musiqani o'qitish metodikasi
- Shpitalniy - Orkestr partituralarini o'qish
- Shuqurova, Fariza - Cholg'u ijrochiligi tarixi
- Soliyev, Nabijon; Kimsanboyev, Muhammadrasul - Ma'murjon Uzoqov: Oshiq ermasman yuzinga yakka bu Farg'onada (2015)
- Solomonova, T. E. - O'zbek qo'shiq merosidagi ritm masalalari
- Sposobin, Igor - Muzykalnaya forma
- Sultanova, Roza - Usul va melodiya ritmi o'rtasidagi o'zaro bog'lanishlar, shashmaqom vokal qismlarida
- Sunnatillayev, A. - Maqom xonandaligi ta'limida ovozni yo'lga qo'yish masalalari
- Tashmatova, A. - Musiqiy cholg'ular katalogi
- Teshaboyeva, Zarina - Boburnomadagi frazeologik birliklar
- To'rayev, Farrux - Buxoro mug'anniylari
- To'rayev, Fayzulla – Buxoro Shashmaqomi tarixidan
- Toirov, M.; Petrosyants, Ashot - Nay (nay)
- Tojiboyev M., Hamdamova N., G'aniyeva G. - Maqom Alifbosi (bolalar musiqa va san'at maktablari uchun)
- Topildiyev, Sardor - Maqom yakka xonandaligi o'quv qo'llanma
- Toshmatov, O'. - Cholg'ushunoslik
- Toshpo'latova, Iqbolxon – Maqom cholg'u ijrochiligi (dutor)
- Trigulova - Xorijiy mamlakatlar musiqa adabiyoti
- Turapov, Zulxorbek - Ansambl sinfi (darslik)
- Turapov, Zulxorbek - Dutor bas (dutor)
- Turapov, Zulxorbek - Etyudlar. O'quv qo'llanma (fortepiano)
- Tursunboyev, S - Xorijiy teatr tarixi
- Tursunov, R. - An'anaviy qo'shiq ijrochiligi uslubiyati
- Tursunov, R. - Xalq musiqa ijodiyoti va adabiyoti
- Tursunova, R. - Jahon musiqa tarixi
- Ulasheva, Munojat - Monografiya
- Umarov, Sherzod - O'zbek xalq cholg'ulari orkestrining tug'ilishi (o'zbek xalq cholg'ulari)
- Umrzoqov, Baxtiyor - Rubob taronalari (rubob)
- Umurov Nodir, Ro'ziqulov Akbar - Musiqiy informatika asoslari
- Umurov, Nodir - Sibelius 4, Sibelius 6 musiqiy muharrirlari
- Urmanova, Lola; Trigulova, Adelya; Ibraximjanova, Gavhar - Musiqa nazariyasi (2012)
- Usmonov, Qamolidin - Musiqa darsligi
- Usmonov, Qobiljon - Boshlang'ich rubob darsligi (rubob)
- Usmonov, Qodir - Musiqa darsligi
- Usul jadvali
- Uzbegim qizlari (ovoz)
- Vaxidov, Yu. - Maxsus cholg'u (nay). O'quv qo'llanma (2024)
- Vaxromeev - Musiqa elementar nazariyasi
- Vaxromeev, V. - Musiqaning elementar nazariyasi, 2-qism
- Veksler, S. - Glier va O'zbek musiqasi
- Vizgo Tamara - Muzikalnie instrumenti Sredney Azii.Istoricheskie ocherki
- Vizgo, T. S. va boshq. - O'zbek sovet musiqasi tarixi, I jild (1917–1945)
- Vizgo, T. S. va boshq. - O'zbek sovet musiqasi tarixi, II jild (1945–1967)
- Vizgo, T. S. va boshq. - O'zbek sovet musiqasi tarixi, III jild (1968–1984)
- Vizgo, Tamara; Petrosyants, Ashot - O'zbek xalq cholg'ulari orkestri, 2-qism
- Xakimova, Afrida - O'zbekiston Davlat konservatoriyasi tarixi sahifalari (2024)
- Xaknazaro'v, Z. - Dirijirovanie haqida
- Xalilov, Faxriddin - Akkordeon. Musiqa va san'at maktablari uchun (akkordeon)
- Xalilov, Latif - Fors tili darslik
- Xalimova Nisso - O'zbek musiqiy adabiyoti (o'rta maktabning birinchi yili)
- Xalimova Nisso - O'zbek musiqiy adabiyoti (o'rta maktabning ikkinchi yili)
- Xandamian, Viktor - "Yog'och damli guruhi" interaktiv o'quv qo'llanma
- Xandamyan, Viktor - Cholg'ulashtirish (simfonik orkestr uchun). Elektron-interfaol darslik (o'zbek tilida)
- Xandamyan, Viktor - Cholg'ulashtirish (simfonik orkestr). Interaktiv o'quv qo'llanma (rus tilida)
- Xasanov, Abdulaziz - Aranjirovka asoslari. O'quv qo'llanma
- Xasanov, Abdulaziz - Partitura o'qish (O'zbek xalq cholg'ulari orkestri)
- Xasanova, G. - Partitura o'qish. O'quv qo'llanma
- Xodjayeva, Ruzibi – Xalq cholg'ularida ijrochilik: dutor (dutor)
- Xolmatov, Sh. K. - O'zbek xalq og'zaki ijodi
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Cholg'u ijrochiligi (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Chorg'oh (fa#) (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Chorg'oh (sol) (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Laziz (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Mo'g'ilchayi dugoh (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Navo (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - O'ynasin (sato)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Qaro ko'zlar (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Qo'qon ushshog'i (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Samarqand ushshog'i (sato)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Sato navosi (sato)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Talqini uzzol (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Tanbur kuyi (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Tanbur solo (tanbur)
- Xolxo'jayev, Shuxrat - Yolg'iz (tanbur)
- Xolxo'jayeva, Nigora - Notalar savodxonligi bayrami (2018)
- Xorazm xalq qo'shiqlari
- Xoshimov, K. - Pedagogika tarixi
- Xudoyev - O'zbek milliy cholg'ularidagi musiqa
- Xudoyev G'. - Boshlang'ish gijjak saboqlari I KITOB (uchun о 'quv qo'lаnmа)
- Xudoyev, G'. - G'ijjak cholg'usi ijrochilik an'analari (g'ijjak)
- Xudoyev, G'ani. - Boshlang'ish g'ijjak saboqlari II KITOB (o'quv qo'llanma)
- Yakubov, B. - Horijiy mamlakatlar musiqa adabiyoti
- Yanov, N. - O'zbek musiqa va XX asr
- Yanov-Yanovskaya, N. - Ikrom Akbarov
- Yanov-Yanovskaya, N. - Mutal Burhonov
- Yanov-Yanovskaya, N. - O'zbek simfonik musiqasi, 2-qism
- Yanov-Yanovskaya, N. - O‘zbek kinosi musiqasi
- Yanovskaya, N. - Asrlar kesishuvida o'zbek musiqasi (XX–XXI asrlar): tendentsiyalar va muammolar
- Yo'ldosheva, S. X. - O'zbekistonda musiqiy tarbiya va ta'limning rivojlanishi (1979)
- Yo'ldosheva, S.; Sattorova, G. - Folklor etnografik ansambllari
- Yoldosh, Qodir - O'zbek adabiyotini o'qitish metodikasi
- Yosh maqomshunoslar minbari
- Yudakov, Sulaymon - Maysara sarguzashtlari
- Yuldashev, Alisher - 5-sinf uchun doira chalish darslari (doira)
- Yuldashev, Alisher - Doira ijrochilik saboqlari
- Yuldasheva, N. - O'zbek musiqa: O'quv qo'llanma
- Yunusov, R. - Maqomlar va mug'omlar
- Yunusov, R. - O'zbek maqomlari
- Yunusov, R. - O'zbek xalq musiqa ijodi, 2-qism
- Yunusov, Ravshan - Faxriddin Sodiqov
- Yunusov, Ravshan - Sharq xalqlari maqomlari
- Yunusov, Ravshan – Mirsodiq Tojiyev
- Yunusov, U. - Xalq cholg'ularida ijrochilik. Tanbur (tanbur)
- Yunusov, Ulug'bek - Xalq cholg'ularida ijrochilik (dutor)
- Yusupov, Matniyoz - Xorazm maqomlari, 1-qism
- Yusupov, Usmonjon - Olti torli klassik gitara uchun Jahon kompozitorlarining asarlari
- Yusupova, Hadiya - An'anaviy xonandalik
- Yusupova, M.; Rahimova, Z.; Ibrohimov, O. - Movarounnahr san'atida so'fiylik an'analari (XV–XVII asrlar)
- Zeydman, Boris - Metodik qaydlar (Kompozitsiya kursi)
- Ziyayeva, Malika - Maqom cholg'u ijrochiligi. Dutor (2024)
- Zokirov, A. - Akademik Yunus Rajabiy merosi va zamonaviylik, maqolalar to'plami
- Zokirov, A. - Yunus Rajabiy nomidagi Maqom ansamblining 60 yillik ijodiy faoliyati, albom
- Zuparova, Fotima - Ansambl sinfi (o'zbek xalq cholg'ulari)
